„Deutsche Messe“

„Niemiecka Msza porządek nabożeństwa” z 1526 roku

Wkrótce wprowadzaniu idei reformatorskich przez Marcina Lutra, duchowni bliscy Reformacji zaczęli szukać nowych form mszy. Celem było albo przeprojektowanie jej zgodnie ze ścisłymi zasadami biblijnymi, albo przynajmniej „oczyszczenie” tradycyjnych form liturgicznych z elementów postrzeganych jako niepożądane zmiany. Przede wszystkim średniowieczna teologia ofiarna mszy rzymskiej była dla reformatorów obraźliwa. Podobnie jest np. mówi się, że pierwsze próby niemieckich nabożeństw komunijnych podejmowano w wielu miejscach już w latach 1522/23, np. Karlstadt dittenberdze czy przez Marcin Bucer, Kaspar Hedio, Johann Schwebel i Johannes Oekolampada w Ebernburg. Często tłumaczono na język niemiecki tylko poszczególne części nabożeństwa (np. czytania biblijne) lub po prostu pomijano modlitwy kanoniczne (Canon Missae).

Niektóre z tych wczesnych ewangelickich porządków mszy zostały wydrukowane i podobnie jak inne idee Reformacji zostały szybko rozpowszechnione i naśladowane, m.in.:

- 1522 „Msza ewangelicka Kaspara” Kantza w Nördlingen

- 1523 „Testament Jezusa Chrystusa” Johannesa Oekolampada w Bazylei

- 1524 „Msza ewangelicko-niemiecka” (autor nieznany) w Wormacji

- 1524 „Msza niemiecka” Marcina Bucera m. in. w Strasburgu

- 1524 „Niemiecka Msza ewangelicka” Thomasa Müntzera w Allstedt

- 1525 „Msza ewangelicka” Andreasa Döbera i Andreasa Osiandera w Norymberdze

Z innych miejsc i od innych reformatorów wiadomo, że przynajmniej część mszy odprawiali w języku niemieckim lub rozdawali Wieczerzę Pańską „w obu postaciach” (tj. z chlebem i winem, sub utraque).

Wspomniane tu porządki mszy różnią się niekiedy bardzo swoją kolejnością i zmianami w stosunku do mszy średniowiecznej. Jednak wszystkie one mają następujące cechy wspólne:

- stosunkowo dokładnie śledzą przebieg mszy średniowiecznej (rzymskiej)

- konsekwentnie używają języka niemieckiego

- zawierają celebrację Wieczerzy Pańskiej z chlebem i winem (sub utraque)

- odrzucają Canon Missae, który zwykł być wypowiadany po cichu przez księdza i który jest szczególnym wyrazem rzymskokatolickiej teologii ofiarnej.

„Niemiecka Msza” Marcina Lutra z 1525/1526

Sam Marcin Luter początkowo z dużym wahaniem poddał się pragnieniu reformy, publikując w 1523 roku dwa pisma „Von ordenung gottes diensts ynn der gemeinde” (po niemiecku; WA 12,35-37) i „Formula missae et communionis” (po łacinie; WA 12, 205-220), które w przeciwieństwie do pism wspomnianych powyżej nie wprowadzały nowego porządku mszy, ale w które po prostu wyjaśniały, jak wyobraża sobie nową, reformacyjną mszę w przyszłości (WA 19,43f.).

Była to pierwsza agenda luterańska, napisana po łacinie przez Marcina Lutra w 1523 roku.
Jej celem nie było stworzenie nowego nabożeństwa, ale oczyszczenie Mszy katolickiej z elementów sprzecznych jego zdaniem z Ewangelią.

Luter zachował klasyczny układ Mszy, ale usunął to, co uznawał za błędne teologicznie.
Poniżej — porównanie i opis każdej części:

Część liturgii	Co pozostało / co zmieniono

1. Introit (Pieśń na wejście)

Pozostawiony. Nadal śpiewano psalm lub hymn na rozpoczęcie.

2. Kyrie eleison

Pozostawione — jako modlitwa błagalna.

3. Gloria in excelsis Deo

Pozostawione, z zachowaniem łacińskiego tekstu.

4. Kolekta (modlitwa dnia)

Pozostawiona. Kapłan odmawiał ją jak dotychczas.

5. Czytania

Zachowane: czytanie z Listu (Epistoła) i Ewangelii.

6. Kazanie

Bardzo podkreślone — Luter uznał kazanie za centralny element liturgii.

7. Credo (Wyznanie wiary)

Pozostawione.

8. Ofiarowanie (Offertorium)

Usunięte. Luter sprzeciwił się idei „ofiarowania Chrystusa Bogu” przez kapłana — uznał to za błędną teologię ofiary. Zamiast tego pozostało tylko przygotowanie chleba i wina.

9. Modlitwa eucharystyczna (Canon missae)

Zmieniona radykalnie. Luter usunął modlitwy o ofiarowaniu Mszy za zmarłych i świętych, pozostawiając tylko słowa ustanowienia Eucharystii.

10. Słowa ustanowienia (Verba Domini)

Centralny punkt – „To jest ciało moje... To jest kielich krwi mojej...”.

11. Komunia

Udzielana pod dwiema postaciami (chleb i wino – sub utraque), wiernym i duchownym.

12. Agnus Dei

Zachowane.

13. Modlitwa końcowa i błogosławieństwo

Zachowane i uproszczone.

Główne zasady liturgiczne Marcina Lutra (1523):

a) Słowo Boże jest centrum — kazanie i czytania stały się najważniejszym momentem mszy.

b) Komunia pod dwiema postaciami — wszyscy wierni otrzymują chleb i wino.

c) Brak „ofiary Mszy” — Eucharystia to dar, nie ofiara składana Bogu.

d) Zachowanie piękna liturgii — Luter nie chciał „rewolucji estetycznej”; zachował śpiew, stroje liturgiczne i muzykę.

e) Język łaciński — wciąż obowiązywał, bo był zrozumiały dla duchowieństwa i uczonych. Dopiero w 1526 roku powstała „Msza niemiecka” (Deutsche Messe) dla wiernych świeckich.

Doktor Marcin Luter przywiązywał ogromną wagę do śpiewu wspólnotowego. Agenda zawierała miejsca na śpiewy chóralne i wspólne hymny — stąd późniejszy rozwój chorału luterańskiego.

Tekst „Von ordenung gottes diensts ynn der gemeinde” (O porządku nabożeństwa w parafii) dotyczy przede wszystkim codziennych nabożeństw porannych i wieczornych, a jedynie marginalnie odnosi się do niedzielnej Mszy. Ich główną troską jest wpajanie potrzeby czytania i interpretacji Słowa Bożego przy wszystkich tych okazjach, podczas codziennego kultu, jako lectio continua Starego i Nowego Testamentu (co ciekawe, podobnie jak na nabożeństwach niedzielnych Huldrycha Zwingliego w Zurychu). Łącząc takie czytanie Pisma Świętego z modlitwą i responsoryjnym śpiewem, codzienne nabożeństwa należy sprawować tak, jak w starożytności, jak godzinne modlitwy Mszy i Nieszporów, zwłaszcza dla uczniów łaciny, studentów teologii i księży.

„Niemiecka Msza porządek nabożeństwa” została opublikowana przez wittenberskiego Reformatora w 1526 roku. Różni się ona od jego własnych pism z 1523 roku i od wspomnianych wcześniej prób przede wszystkim następującymi cechami:

- we współpracy z Johannem Walterem Luter tworzy nowe melodie do śpiewu kultowego (liturgicznego)

- w niektórych miejscach Reformator znacznie bardziej odbiega od tradycyjnego porządku religijnych fragmentów mszy

- brakuje niektórych fragmentów u Lutra (np. Gloria in excelsis i Alleluia). Nie jest jasne, czy w sposób dorozumiany miał na myśli te fragmenty, czy rzeczywiście chciał, aby je pominięto

- to, że w porządku nabożeństwa Lutra nie ma żadnej wzmianki o pieśniach, nie oznacza, że ​​nie należy ich śpiewać. Przeciwnie, pieśń zgromadzenia m.in. przed i po kazaniu, w trakcie i po rozdaniu Wieczerzy Pańskiej jest udokumentowana w innych pismach Lutra i jemu współczesnych.

Przebieg Mszy Niemieckiej z 1525 roku:

Pieśń na wejście lub introit (psalm wprowadzający)

Kyrie Eleison

Modlitwa zbiorowa (kolekta, oratio)

Czytanie z Listόw Apostolskich

Graduał (pieśń tygodnia)

Ewangelia

Credo jako pieśń

Kazanie

Parafraza Modlitwy Pańskiej i przygotowanie do Wieczerzy Pańskiej

Konsekracja Chleba (poprzez Słowa Ustanowienia)

Elewacja (podniesienie)

Rozdawanie chleba przy akompaniamencie niemieckiego Sanctus i/lub innych pieśni

Konsekracja Wina (poprzez Słowa Ustanowienia)

Elewacja (podniesienie)

Rozdawanie kielicha przy akompaniamencie niemieckiego Agnus Dei i/lub innych pieśni 

Modlitwa dziękczynna

Błogosławieństwo Aarona (4 Mż 6,22-26)

 
Porządek zaproponowany przez Lutra w Niemieckiej Mszy z 29 października 1525 nie panował w kościołach ewangelickich. Przede wszystkim rozdanie komunikantόw (najpierw jest wypowiadane słowo o chlebie, potem każdy otrzymuje chleb, dopiero potem wypowiadane jest słowo o kielichu i wszyscy udzielają się po raz drugi) nie jest możliwy w normalnym niedzielnym nabożeństwie ze względu na praktyczność. Jan Bugenhagen doradził Marcinowi Lutrowi, by wypowiadać Słowa Ustanowienia Sakramentu Ołtarza jednocześnie nad Chlebem i Winem, dzięki temu realizuje się luterańskie pojmowanie sakramentu (TUTAJ).

Przebieg Niemieckiej Mszy z 1526 roku: (WA 19,72-113)

Pieśń na wejście lub introit (psalm wprowadzający) – WA 19,80,25-86,5

Kyrie Eleison – WA 19,86,6-12

Modlitwa zbiorowa (kolekta, oratio) – WA 19,86,13-87,2

Czytanie z Listόw Apostolskich – WA 87,3-90,4

Graduał (pieśń tygodnia) – WA 19,90,5-6

Ewangelia – WA 19,90,7–94,15

Credo jako pieśń – WA 95,1-2

Kazanie – WA 19,95,3-18

Parafraza Modlitwy Pańskiej i przygotowanie do Wieczerzy Pańskiej – WA 19,95,19-97,11

Konsekracja Chleba i Wina (poprzez Słowa Ustanowienia) – WA 19,97,12-99,16

Elewacja (podniesienie) – WA 19,99,17-100,3

Rozdawanie chleba i wina przy akompaniamencie niemieckiego Sanctus i/lub innych pieśni – WA,10,100,4-102,6

Modlitwa dziękczynna – WA 19, 102,7-11

Błogosławieństwo Aarona (4 Mż 6,22-26) – WA 19,102,12-14

Wpływ Niemieckiej Mszy Lutra

Jego radykalne skrócenie i przeformułowanie przygotowania Wieczerzy Pańskiej (w tym pominięcie przedmowy, anamnezy i epiklezy) poszło za daleko dla większości teologów i przywódców kościelnych. Standardową formą luterańskiego nabożeństwa komunijnego jest zatem forma znacznie bliższa pierwotnej formie mszy, jak na przykład brandenbursko-norymberski porządek kościelny z 1533 roku (autorstwa Andreasa Osiandera) czy północnoniemiecki porządek kościelny Johannesa Bugenhagena. Jedynymi wyjątkami są południowo-niemieckie obszary luterańskie (Wirtembergia, Badenia, Palatynat), które również przestrzegają znacznie prostszej wersji nabożeństwa kazań w tzw. Górnych Niemczech podczas celebrowania Wieczerzy Pańskiej, zgodnie z porządkiem kościelnym Wirtembergii z 1553 roku. Z drugiej strony melodie stworzone przez Marcina Lutra stały się powszechne, zwłaszcza jego Kyrie eleison, jego niemiecki Sanctus „Izajasz, Prorok” i jego pieśń Credo „Wszyscy wierzymy w jednego Boga”.

Od czasów tak zwanego Ruchu Liturgicznego w latach dwudziestych XX wieku ponownie podejmowano próby dopuszczenia Niemieckiej Mszy Lutra do uznania jako regularnej formy kultu w dzisiejszych czasach. Należy tu szczególnie wspomnieć o Ruchu Kościoła Wysokiego. Luterańska Agenda I, opracowana przez Christharda Mahrenholza po drugiej wojnie światowej, opiera się w dużej mierze na Niemieckiej Mszy Lutra w jej formie A, podczas gdy jej forma B jest bardziej zgodna z „Formula missae et communionis” (aczkolwiek w języku niemieckim). Ewangelicka Księga Nabożeństw Kościołów członkowskich EKD z 1999 roku dopuszcza także adaptację Niemieckiej Mszy jako jednego z kilku możliwych wariantów.

Muzykolog z Fryburga Bryzgowijskiego Konrad Küster zrekonstruował Mszę Lutra na 2 lutego z 1546 roku. Charakterystyczne jest, że całą mszę, z wyjątkiem kazania, śpiewa ksiądz lub kantor. Pieśni zbiorowe mają niewielkie znaczenie. Źródłem rekonstrukcji są druki nutowe kantora Georga Rhau oraz notatki biskupa Ribe (Dania) Pedera Jensena Hegelunda.

Element liturgii	Agenda łacińska (1523) – Formula Missae	Msza niemiecka (1526) – Deutsche Messe
Język nabożeństwa	Łacina – język Kościoła i duchowieństwa.	Niemiecki – język ludu, dostępny dla wszystkich wiernych.
Cel powstania	Reforma dotychczasowej Mszy katolickiej – dla duchownych i wspólnot akademickich.	Uproszczona liturgia dla parafii i wiernych świeckich.
Inspiracja	Stara Msza rzymska (z oczyszczeniem teologicznym).	Liturgia katechetyczna – oparta na nauczaniu i wspólnym śpiewie.
Kazanie	Centralny punkt nabożeństwa, ale wciąż w języku łacińskim.	Równie centralne – głoszone po niemiecku, by pouczać wiernych.
Muzyka i śpiew	Tradycyjne śpiewy chorałowe i łacińskie części Mszy.	Chorał niemiecki – wierni śpiewają razem; powstają pierwsze pieśni luterańskie.
Czytania biblijne	Zachowane: Epistoła i Ewangelia, w łacinie.	Czytania w języku niemieckim – zrozumiałe dla wszystkich.
Eucharystia	Komunia pod dwiema postaciami (chleb i wino).	Tak samo – chleb i wino dla wszystkich.
Modlitwy eucharystyczne (Canon Missae)	Skrócone, bez ofiarowania i modlitw za zmarłych.	Jeszcze bardziej uproszczone – skupienie tylko na Słowie ustanowienia.
Słowa ustanowienia (Verba Domini)	Centralny moment liturgii – po łacinie.	Po niemiecku – wypowiadane zrozumiale dla wiernych.
Ofiarowanie (Offertorium)	Usunięte. Pozostało tylko przygotowanie darów.	Usunięte. W zamian – pieśń lub modlitwa dziękczynna.
Rola duchownego	Celebrans prowadzi liturgię w imieniu wspólnoty.	Pastor prowadzi nabożeństwo jako nauczyciel Słowa i szafarz Sakramentu.
Charakter nabożeństwa	Zachowuje charakter uroczysty i „kościelny”.	Ma charakter wspólnotowy, katechetyczny i śpiewny.
Udział wiernych	Raczej bierny (słuchanie i modlitwa).	Aktywny – wspólne śpiewanie, modlitwa i przyjmowanie Komunii.

Podsumowanie różnic:

Aspekt	Zmiana
Z łaciny na język narodowy	Przejście z liturgii elitarnej do powszechnej.
Z Mszy kapłańskiej do wspólnotowej	Luter zlikwidował pojęcie „ofiary Mszy” i podkreślił wspólnotowe przyjęcie darów Bożych.
Z rytuału do nauczania	Msza niemiecka miała kształcić wiernych w wierze – była „kazaniem w działaniu”.
Z muzyki chóralnej do śpiewu wspólnego	Narodził się chorał luterański, śpiewany przez wszystkich obecnych.

 

Literatura:

1. Abdruck der meisten Ordnungen bei Smend (s. u. Literaturliste), die Wormser Messe 1524 in: E. Sehling (Begr.), Die Evangelischen Kirchenordnungen des 16. Jahrhunderts. Band XIX: Rheinland-Pfalz II, 2008.

2. D. Wendebourg, Gottesdienst. In: V. Leppin, G. Schneider-Ludorff (Hrsg.), Das Luther-Lexikon, 2015, 274-275.