Postylla jako gatunek literacki

W. G. Perow, Kazanie na wsi, XIX wiek

Postylla jest zbiorem kazań o tekstach biblijnych wyznaczonych na dany dzień roku liturgicznego. Polski termin kazanie pochodzi od czasownika kazać, czyli mówić, przemawiać. Często kojarzy się z wykładem koncentrującym się na pouczaniu słuchaczy. Konstrukcja tej formy wypowiedzi nie odbiega od retorycznego wzoru mowy, a każda epoka ukształtowała własne rodzaje kazań. Ich cechą szczególną jest funkcja edukacyjna (parenetyczna).

Kazanie jest kierowaną do odbiorców przemową, najczęściej o charakterze religijnym. Ma na celu przekonanie do pewnych racji. Jako gatunek literacki ten typ wypowiedzi wywodzi się z mów kapłanów do wiernych wygłaszanych podczas obrzędów liturgicznych (element rytuału religijnego). Forma kazania to istotny element nauczania w Kościołach chrześcijańskich ‒ kapłan wykłada podstawy wiary, komentuje fragmenty Pisma Świętego bądź przekazuje pouczenia moralne. Kazanie ma zatem cel dydaktyczno‐moralizatorski i należy do literatury parenetycznej ‒ kształtuje pożądane postawy, ukazuje i propaguje wzorce osobowe, prezentuje przykłady godne naśladowania, często zawiera rady i wskazówki. Do kazań należą zarówno teksty oracji, jak i utwory przeznaczone do czytania. Ważną cechą kazania jako gatunku jest kreacja podmiotu lirycznego. Jest on nieodmiennie wzorem – tym, który naucza, a więc posiada jakąś szczególną wiedzę i autorytet moralny.

W pierwotnym rozumieniu, kazanie to gatunek prozatorski, który łączył cechy starożytnej mowy doradczej i biblijnego proroctwa. Za pierwszych kaznodziejów są uznawani prorocy starotestamentowi (Księga Jeremiasza, Księga Izajasza) oraz Jezus, którego nauki przekazano w Nowym Testamencie. W Ewangelii według św. Mateusza (Mt 5-7) znajduje się fragment znany jako Kazanie na górze, często interpretowany jako wykład głównych zasad chrześcijaństwa.

Gatunek rozwijał się w na przestrzeni kolejnych stuleci. W starożytności istniały szybcy pisarze (zwani stenografami), którzy sporządzali notatki z kazań wygłaszanych przez cenionych nauczycieli. Około roku 400 n.e. pracowało dwóch kaznodziejów, którzy już za życia byli wybitni: Augustyn z Hippony napisał pierwsze nauczanie na temat kazań w ramach swojego dzieła „De doctrina christiana”. Za pomocną uznał tę retorykę, którą do tej pory podejrzewano jako „pogańską”. Dla Augustyna zadaniem kazania było pouczanie, poruszanie i motywowanie słuchacza. Wysoko ceniono także kazania ówczesnego biskupa Konstantynopola Jana Chryzostoma – ten przydomek, czyli „Złotousty”, otrzymał dopiero pośmiertnie w VI wieku i nawiązywał do jego kazań, które nadal wywierały wpływ w formie pisemnej.

W średniowieczu kazania odgrywały mniejszą rolę niż dotychczas. Centralnym punktem nabożeństwa, mszy, była Eucharystia, tj. wieczorny posiłek. Około 1200 roku pojawiły się ruchy reformatorskie, takie jak „ruch świecki” waldensów czy ruch żebraczy, dla których głoszenie kazań było ważnym zadaniem. Jednak Kościół papieski nie pozwalał na głoszenie Ewangelii osobom świeckim. W rezultacie waldensi zostali wykluczeni z Kościoła. Istniały także zakony kaznodziejskie akceptowane przez Rzym (zwłaszcza dominikanie) oraz zakony żebracze, takie jak franciszkanie, które również kładły nacisk na głoszenie. Zakładanie uniwersytetów w późnym średniowieczu sprzyjało także kształceniu „kapłanów świeckich”, którzy mieli dzięki temu lepsze warunki do głoszenia kazań. Kazanie podczas nabożeństwa było na ogół wygłaszane w odpowiednim języku narodowym (a nie np. po łacinie), tak jak miało być zrozumiałe dla wiernych. W XII i XIII wieku zaczęły powstawać traktaty zwane ars praedicandi, zawierające wskazówki dotyczące poprawnie skonstruowanego kazania oraz cech dobrego kaznodziei. Schemat kazania podzielono na kilka części wyodrębnionych zgodnie z zasadami retoryki:

- exordium, czyli wprowadzenie do tematu,

- narratio, które stanowiło rozwinięcie tematu oddziałujące na wyobraźnię słuchaczy,

- argumentatio, w którym pojawiały się obrazowe przykłady,

- unito, zawierające podsumowanie i konkluzję,

- clausio, czyli formułę końcową.

Zalecano, aby kazania były przemówieniami opartymi na zasadach retoryki, czyli sztuki tworzenia pięknej wypowiedzi i skutecznej argumentacji. Dzięki kompozycji zgodnej z powyższymi zasadami i odpowiedniemu doborowi słów miały silniej oddziaływać na odbiorcę i właściwie realizować funkcję perswazyjną.

Homilia to rodzaj kazania, którego treść oparta jest na wybranych czytaniach liturgicznych. Jej celem jest objaśnianie wybranego na dany dzień fragmentu Pisma Świętego w kontekście okresu liturgicznego, całego Zbawienia, sytuacji społecznej i politycznej. Homilia często zawiera wskazówki moralne dotyczące życia. Może przybierać także formę dialogu z wiernymi. Homilia i kazanie mają jednak różne intencje i grupy docelowe. Podczas gdy kazanie wychwala wielkie dzieła Boże (łac. praedicare „wysławiać”) i ma na celu inspirowanie wiernych do wiary i pozyskiwania do wiary niewierzących, homilia ma dla wierzących charakter mistagogiczny i pouczający. W kościołach protestanckich homilia to kazanie objaśniające tekst biblijny wers po wersie. W swoim nauczaniu kazań Rudolf Bohren opisuje homilię jako preferowaną formę kazania biblijnego, w przeciwieństwie do kazania tematycznego.

Forma przekazu kaznodziejskiego ulegała zmianie, dlatego należy się liczyć z brakiem uściśleń i definicji adekwatnie charakteryzujących każdą formę posługiwania słowu Bożemu. Ogólnie można stwierdzić, że w okresie renesansu systematyczną wykładnię tekstów biblijnych ułożono według obchodów roku kościelnego. W XV wieku postylla stanowiła komentarz do tekstów objawionych według układu występującego w Biblii.  

Charakterystyczną cechą postylli jest aspekt formacyjny. Postylla pomagała wiernemu w pracy nad własnym charakterem, podkreślała sens i cel formacji związanej z wykorzenieniem wad i rozwojem cnót chrześcijańskich. Widoczne to jest zwłaszcza w porównywaniu słowa Bożego do czynności heblowania.

Postylle najczęściej podzielone posiadały na dwa elementy. Pierwszy z nich stanowiło objaśnienie tekstu biblijnego, przy czym w wielu wypadkach były to próby egzegezy perykopy. Druga część miała charakter moralny, zawierała szczegółowe wskazania życiowe. Zgodnie z duchem epoki postylle renesansowe zawierają szereg akcentów polemicznych. Natężenie polemiki wzrasta w związku ze sporami religijnymi i ekspansją ruchu reformacyjnego. W ogólnej atmosferze sporów konfesyjnych powstają dzieła o wybitnej wartości literackiej.

Charakterystyczną cechą wcześniejszych postylli jest ich systematyczny wkład treści perykop biblijnych. Koniec XVI i początek XVII wieku przynosi zmiany. W postyllografii pojawia się nowy trend analityczny. Analiza wybranych fragmentów zastępuje dotychczasową metodę systematycznego objaśniania całego tekstu perykopy. O ile pierwotnie przeważały elementy egzegetyczne, w schyłku renesansu pojawiają się tendencje posługiwania się tekstami biblijnymi w sposób wybiórczy. Postyllografowie zaczęli dzielić teksty czytań biblijnych na wyrwane z kontekstu zdania, które najczęściej służyły jako motto narracji kaznodziejskiej. Motto takie stanowiło albo temat jednostki przepowiadania kościelnego, albo sprowadzono je do roli argumentu w opracowaniu kazania tematycznego. Tradycyjne objaśnienie tekstów biblijnych w postylli zaczęło ewoluować w kierunku kazania jako formy komentarza do aktualnych wydarzeń w kontekście społeczno-socjologicznym. 

Również zaczęły się mnożyć coraz silniejsze akcenty o charakterze politycznym.

Przede wszystkim jednak głoszone słowo Boże zatracało charakter sakralny. Można dodać, że były to próby nadawania nowej formy przepowiadaniu kościelnemu, które w efekcie doprowadziły do upadku kaznodziejstwa w Rzeczpospolitej w okresie baroku. Wyrazem obniżenia się teologicznego poziomu homiletyki polskiej były popularne w XVII wieku tzw. panegiryki. Postylla zaczęła tracić jasność i przejrzystość wykładu, prostotę oraz właściwą słowu Bożemu energię i dynamikę. Język ambony zaczął asymilować elementy kultury sarmackiej. Intelektualna i duchowa płycizna kazań przestała fascynować sakralną głębią postylli. Postyllografia jako forma prozy oratorskiej zaczęła przeżywać głęboki kryzys.

Postyllę jako formę komunikacji kaznodziejskiej współcześnie zastąpiła homilia. Należy zaznaczyć, że jako zjawisko literackie oraz oryginalna forma prozy oratorskiej nie została ona dotąd wyczerpująco opracowana. 

Literatura:

1. Fr. Graf-Stuhlhofer, Basis predigen. Grundlagen des christlichen Glaubens in Predigten, dazu eine didaktische Homiletik für Fortgeschritten, 2010.

2. M. Orfali, « La prédication chrétienne sur les Juifs dans l’Espagne du bas Moyen Âge », Revue de l’histoire des religions, no 1,‎ 1er mars 2012, 31–52.

3. I. Karle, Praktische Theologie, 2023, 242-247.

4. R. Bohren, Predigtlehre, 1986, 109.

5. W. Pazera, Postyllografia jako forma prozy oratorskiej, Prace Naukowe. Filologia Polska. Historia i Teoria Literatury, 2003 (9), 19-22.