Dzieci Marcina i Katarzyny Luter: Paweł (Paul)

Paweł Luter (1533-1593)

Oczekiwanie na kolejne dziecko nie okazało się niełatwe, zwłaszcza dla Katarzyny - Luter mówi, że jego żona jest w ciąży i nadal karmi drugie dziecko: "Jest ciężko nakarmić dwoje gości – jednego w domu, a drugiego w drzwiach." (WA TR 1,1016) Urodzony w nocy z 28 na 29 stycznia 1533 roku, Paweł przyjął chrzest 29 stycznia, jednak nie w kościele miejskim, jak jego rodzeństwo, lecz w kościele zamkowym, na drzwiach którego jego ojciec miał przybić 95 Tez 31 października 1517. Jego rodzicami chrzestnymi zostali książę Jan Ernest, młodszy brat elektora Jana Fryderyka I, Hans Löser, Justus Jonas, Filip Melanchton i Margarethe Thommel, żona profesora medycyny Caspara Lindemanna (WA TR 3,2946b). Po rodzinnym nadaniu imion pierwszym dwóm synom Janowi i Marcinowi, Paweł odwołuje się do apostoła Pawła, ktόrego teologię (WA TR 3,2946a, 18-20) i rolę jako swego rodzaju przeciwwagi dla Piotra (WA TR 3,2946b,1) jest najbardziej teologicznie akcentowany. Już w pierwszych godzinach życia Pawła ojcu Marcinowi uderzyły pomysły na karierę syna w sensie przyszłego przeciwnika papieża i Osmanόw (WA BR 6,1997,11). Krótko przed piątymi urodzinami Pawła Reformator skonkretyzował to w kategoriach zostania żołnierzem (WA TR 3,3690,31). Młody Luter cieszył się na widok swojego rodzeństwa Jana, Magdaleny i Marcina, którzy mieli odpowiednio siedem, trzy i dwa lata, gdy się urodził. Zwłaszcza Marcin i Magdalena mogli wkrótce wyruszyć z nim w pierwszą w ich dzieciństwie podróż odkrywczą. Synowie byli traktowani przez ojca bardziej surowo niż córki. I nie zawsze było spokojnie między wieloma dziećmi w domu Reformatora. Latem 1542 roku Paweł został pokonany w bójce z Florianem von Borą, który zabrał nóż jego dziewięcioletniemu kuzynowi.

Początkowo Paul poświęcił się studiowaniu greki i łaciny pod okiem Filipa Melanchtona i Veita Winsheima. W wieku dwunastu lat stracił ojca. Rady Melanchtona doprowadziły go do decyzji o studiowaniu medycyny. Paweł obrał tę drogę w 1543 roku, kiedy on i jego brat rozpoczęli studia na uniwersytecie w Wittenberdze, choć ze względu na młody wiek nie mogły to być jeszcze studia regularne. Skromny majątek ojca wynosił zaledwie 1250 florenów i musiał zostać podzielony między pięcioro dzieci. W wieku dziewiętnastu lat, 20 grudnia 1552 roku, stracił także matkę. Filipowi Melanchtonowi udało się uzyskać stypendium w Tybindze dla Pawła Lutra, z którego syn Reformatora najwyraźniej nie skorzystał, i w 1555 roku zwrócił się o wsparcie do króla Danii Chrystiana III. Król wysłał wówczas Pawłowi 40 talarów. Dopiero małżeństwo z Anną von Warbeck w dniu 5 lutego 1553 roku, córką radcy nadwornego i podkanclerza Wita von Warbeck, umożliwiło mu pozostanie na uniwersytecie i dokończenie studiów. Pierwszym dzieckiem, które urodziło się na początku 1554 roku był syn Paweł, a rok później - córka Małgorzata. 28 lutego 1558 roku chłopczyk zmarł, mając prawie cztery lata. Syn Reformatora zorganizował pogrzeb z powszechnym udziałem środowiska akademickiego, a szczególnie Filipa Melanchtona. Ten bliski powiernik i współpracownik Marcina Lutra pozostał przyjacielem Paula aż do swojej śmierci. 

Pod przewodnictwem dziekana Jakuba Milicha uzyskał doktorat medycyny za badania „Oratio de pulmone et discrime arteriae tracheae et oesophagi [Luter: De aporismo sexto patris II.]” (Mowa o płucach i rozróżnieniu tętnicy tchawiczej od przełyku [Luter: O szóstym aforyzmie ojca II]) 29 lipca 1557. Jego przemówienie inauguracyjne „De Arte medica et cura tuenda valetudinis” (O sztuce lekarskiej i trosce o zdrowie) położyło podwaliny pod jego karierę akademicką i podkreśliło pierwotne życzenie ojca, aby studiował medycynę, decyzji, której Marcin Luter nie popierał, ale którą aprobował.

Paweł Luter odziedziczył zainteresowanie medycyną po swojej matce Katarzynie von Bora. Opracował różne leki, m.in. „Unguentum ex nitro”, „Magistrum perlarum”, „Magistrum collorum” i „Aurum potabile”, które trafiły do ​​aptek saksońskich, a także maść saletry oraz destylaty i popiół z pereł i koralowców. Leki te opierały się na różnych procesach destylacji i znalazły zastosowanie w leczeniu różnych dolegliwości, w tym w leczeniu elektora Augusta, gdy zawiodły tradycyjne metody.

Oprócz pracy lekarskiej zajmował się archeologią, spagiryką (rozdział w celu przekształcenia rud metali), a także zajmował się intensywną praktyką alchemiczną. Nadzorował także funkcjonowanie destylarni w Annaberg, Torgawie, Dreźnie i Stolpen, które wybudowała księżna elektorowa Saksonii Anna Oldenburg (1532-1585).

Szczególnie interesował się produkcją złota w procesach alchemicznych i w swoich pismach opisywał wytwarzanie złota poprzez dotykanie go specjalnym złotym proszkiem. Badania te stanowiły próbę przekształcenia metali w bardziej wartościowe substancje poprzez procesy alchemiczne, co było powszechnym celem spagiryków w tamtych czasach.

8 grudnia 1558 roku Paweł Luter objął stanowisko profesora medycyny na nowo powstałym uniwersytecie w Jenie, na które powołali go synowie zmarłego księcia Johanna Fryderyka Wielkodusznego (1503–1554). Dzięki temu Paweł odniósł największy sukces zawodow wśród dzieci Marcina Lutra.

W 1560 roku przyjął stanowisko osobistego lekarza elektora Jana Fryderyka II w Gotha. Na tę decyzję wpłynęły spory teologiczne pomiędzy Victorinem Strigelem a kalwinistą Matthiasem Flaciusem. Luter pozostał tam do czasu, gdy Jan Fryderyk II został pojmany przez elektora saskiego Augusta w kwietniu 1567, co zmusiło go do opuszczenia Gothy.

Po pobycie w Saksonii Paweł Luter został przyjęty na dwór brandenburski elektora Joachima II, gdzie służył aż do jego śmierci 3 stycznia 1571 roku. W 1569 roku Lutrowi udało się wyleczyć elektora z ciężkiej choroby, za co został nagrodzony dwoma złotymi medalami i sumą pieniędzy. Oprócz pełnienia roli osobistego lekarza, został powołany do rady przez elektora.

Następnie został osobistym lekarzem saskiego elektora Augusta i jego następcy Chrystiana I w Dreźnie. Jego ostatnie zatrudnienie w Saksonii Elektorskiej rozpoczęło się 20 lipca 1571 roku i wiązało się z prawem do wypowiedzenia na okres sześciu miesięcy dla obu stron aż do odwołania. Paweł Luter musiał regularnie pojawiać się na dworze i był odpowiedzialny nie tylko za rodzinę książęcą, ale także za radę i służbę dworską. Za swoje usługi otrzymał wynagrodzenie w wysokości 460 florenόw i 16 groszy, płatne w czterech ratach plus 44 florenόw na czynsz za dom, co oznacza zamieszkanie z dala od dworu.

W 1587 roku wycofał się z dworu w Lipsku z powodu niepokojów wokół kryptokalwinistów i ówczesnych nieporozumień. Choć formalnie został mianowany osobistym lekarzem elektora 24 maja 1586 roku, nie jest jasno udokumentowane, gdzie wówczas mieszkał. Za swoje zasługi otrzymywał pensję w wysokości 200 florenów na zapewnienie opieki medycznej rodzinie książęcej, a elektor mógł mu powierzyć także leczenie innych osób. Na dworze miał zapewnione wyżywienie, brakuje jednak informacji o bezpłatnym transporcie na jego podrόże.

Pomimo wycofania się Luter pozostał osobistym lekarzem saskiego elektora Chrystiana I aż do 1589 roku. Po jego śmierci w 1591 roku książę Fryderyk Wilhelm, jako opiekun małoletnich dzieci zmarłego elektora, próbował sprowadzić Lutra z powrotem do Drezna w roli osobistego lekarza, jednak Paweł odmówił, woląc pozostać w Lipsku, mieście znanym z ortodoksyjnej orientacji teologicznej i będącym pod wpływem teologów Nicolausa Selneckera i Georga Weinricha.

W 1592 roku ponownie mianowano Pawła Lutra osobistym lekarzem elektora. Książę Fryderyk Wilhelm, administrator nowego elektora Chrystiana II, który był jeszcze nieletni, przyznał mu za zasługi dożywotnią emeryturę w wysokości 300 florenów. Nominacja ta wydawała się raczej formą przejścia na emeryturę, ponieważ nie jest jasne, w jakim stopniu elektor faktycznie korzystał z jego usług medycznych.

Z małżeństwa z Anną von Warbeck († 15 maja 1586 w Dreźnie) pochodziło siedmioro dzieci:

- Paweł Luter (* około 1553; † 23 lutego 1558 w Wittenberdze)

- Małgorzata Luter (* 1555) poślubiła w 1570 roku Simona Gottsteiga († 1597) w Magdeburgu; Simon był komornikiem i administratorem arcybiskupstwa magdeburskiego. W 1592 roku zmarła w wieku zaledwie 37 lat, pozostawiając wdowcu „kilkoro dzieci”. Relacje rodziny Lutrów ze szwagrem w Magdeburgu nie zakończyły się wraz ze śmiercią Małgorzaty.

- Jan Ernest Luter (* 24 sierpnia 1560; † 30 listopada 1637), kanonik i senior elektoratu saskiego klasztoru w Zeitz, poślubił w 1610 roku Martę Blumenstengel. Poprzez tego syna linia potomków Marcina Lutra trwała aż do XVIII wieku.

- Jan Fryderyk Luter (* 1562 w Gotha; † 26 stycznia 1599 w Arnsfeld)

- Anna Luter (* 1564) wyszła za mąż. 15 listopada 1584 za Mikołaja Barona Marszałka von Bieberstein w Oberschaar

- Kolejny syn, Marcin Luter, urodził się w 1568 roku. Jego potomkowie kontynuowali tradycje medyczne rodziny. Syn Marcina, Jerzy (Georg) Luter (1602–1681), poślubił Magdalenę, a ich syn, Szymon Luter (1645–1677), był nauczycielem w Erfurcie i poślubił Martę Marię Hirschfeld. Ich syn, Lautertius Theophilus Luther (1677–1737), był profesorem chemii i medycyny w Erfurcie i poślubił Annę Dorotheę Sterl (* 1688). Ich syn, Johann Melchior Luther (1725–1788), był także profesorem medycyny w Erfurcie i poślubił Margarethe Marię Wagner (1724–1793).

- Jan Joachim Luter (ur. 3 kwietnia 1569 w Berlinie; † 21 marca 1600 w Jenie).

Paweł Luter zmarł w Lipsku 8 marca 1593. Mowę pogrzebową wygłosił jego przyjaciel, Matthias Dresser. Pozostawił po sobie znacznie większy majątek w porównaniu do ojca, Marcina Lutra. Podczas gdy majątek Reformatora wynosił zaledwie 1250 florenów i był podzielony między pięcioro jego dzieci, Paweł był w stanie zgromadzić majątek wynoszący około 1750 florenów na dziecko. Ten znaczący wzrost majątku, prawie ośmiokrotny w porównaniu z dziedzictwem jego rodziców, podkreśla sukces finansowy Pawła Lutra i jego zdolność do znacznej poprawy sytuacji finansowej rodziny za jego życia.

Literatura:

1. A. Lesser, Die albertinischen Leibärzte: vor 1700 und ihre verwandtschaftlichen Beziehungen zu Ärzten und Apothekern (= Schriftenreihe der Friedrich-Christian-Lesser-Stiftung. Band 34), 2015, 93f.

2. K. Bärenfänger, Kinder Luthers. In: V. Leppin, G. Schneider-Ludorff (Hrsg.), Das Luther-Lexikon, 2015, 343-344.

3. Ch. Werner, Paulus Luther. Sein Leben von ihm selbst aufgeschrieben, 2015.

4. J. Fege, Dr. med. Paul Luther, Sohn Martin Luthers. In: Ärzteblatt Sachsen 1/2019.

5. Ch. Werner, Shadows of My Father. The Memoirs of Martin Luther's Son. A Novel, 2017.

6. E. Strauchenbruch, Luthers Kinder, 2017, 106-126.