Ewangelicki, ewangeliczny i ewangelikalny

W języku polskim występują trzy derywaty przymiotnikowe (poza rzadszym „ewangelijny”) greckiego pojęcia Ewangelia (euangelion): ewangelicki, ewangeliczny i ewangelikalny. Pierwszy, którego rzeczownikowym odpowiednikiem jest ewangelicyzm, używają Kościoły powstałe podczas szesnastowiecznej Reformacji (Kościół Ewangelicko-Augsburski i Kościół Ewangelicko-Reformowany), a także odwołujący się do reformacji, wywiedziony z osiemnastowieczengo anglikanizmu, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny. Marcin Luter za Pawłem używał terminu „ewangelicki” (Ga 1,7f.) w odniesieniu do przesłania zbawienia przez wiarę jedynie w Jezusa Chrystusa. Dla Lutra Kościół był ewangelicki, kiedy głosił to przesłanie. Wittenberski Reformator odrzucił używanie określeń „luterański” i „protestancki” w odniesieniu do konkretnej konfesji. Słowo „ewangelicki” ma na celu zaakcentowanie potrzeby życia w zgodzie z Ewangelią, czyli zgodnie z wolą Jezusa Chrystusa.

Wyznaniowe znaczenie słowa protestant rozwinęło się z tego przedwyznaniowego użycia podczas Drugiego Sejmu Rzeszy w Spirze w 1529 roku i ostało wprowadzone jako oficjalne samookreślenie od 1653 roku w ramach wysiłków na rzecz zjednoczenia Kościołów luterańskiego i reformowanego. Od czasu unii w 1817 roku słowo „protestant” obejmuje także zjednoczone Kościoły. Jest również używany przez wiele wolnych Kościołów protestanckich jako samookreślenie (Stowarzyszenie Wolnych Kościołów Ewangelickich, Wolny Kościół Ewangelicki, Ewangelicki Metodystyczny itp.). Jest to także synonim słowa protestant. Obydwa słowa mogą w równym stopniu wskazywać na przynależność do protestantyzmu.

Wierni Kościołów ewangelickich, zwani ewangelikami, uznają tzw. pięć zasad protestantyzmu sformułowanych w XVI wieku podczas Reformacji: sola scriptura (Jedynie Pismo), sola fide (Jedynie przez Wiarę), sola gratia (Jedynie przez Łaskę), solus Christus (Jedynie Chrystus) i soli Deo gloria (Jedynie Bogu chwała).

Na płaszczyźnie praktyczno-teologicznej w Kościołach ewangelickich uznawane są tylko dwa sakramenty: chrzest i komunia święta (Wieczerza Pańska), która jest udzielana pod dwiema postaciami (sub utraque). Ponadto występuje obrzęd konfirmacji, w trakcie którego młodzież zostaje wprowadzona do grona dorosłych członków wspólnoty, ślubując wierność Jezusowi Chrystusowi oraz Kościołowi. Małżeństwo nie ma statusu sakramentu, w związku z czym Kościoły ewangelickie uznają rozwody cywilne (chociaż ich nie pochwalają) i dopuszczają rozwodników do komunii świętej.

Kościoły ewangelickie, podobnie jak inne Kościoły wywodzące się z tradycji protestanckiej nie uznają władzy papieża ani nie mają swojego odpowiednika papieża; w rezultacie każdy Kościół rządzi się własnymi prawami, posiada odrębny ustrój i duchowieństwo. W strukturach organizacyjnych zarówno działają nie tylko duchowni, ale również wierni świeccy (powszechne kapłaństwo wiernych). Duchownych nie obowiązuje celibat. W przeciwieństwie do Kościoła rzymskokatolickiego, w którym panuje ustrój hierarchiczny, w Kościele ewangelicko-augsburskim występuje ustrój synodalno-konsystorski, w Kościele ewangelicko-reformowanym – synodalno-prezbiterialny, natomiast w Kościele ewangelicko-metodystycznym – episkopalno-konferencyjny.

Większość Kościołów ewangelickich w Europie tworzy wspólnotę kościelną na mocy przyjętej w 1973 roku Konkordii Leuenberskiej, będącej wyrazem ich jedności kościelnej z zachowaniem swoistych dla własnej tradycji zróżnicowań w zakresie nauki czy kultu.

Drugim terminem - ewangeliczne -  określane są Kościoły protestanckie, wywodzące się z tzw. nurtu drugiej Reformacji, szczególnie wyróżniające się praktykowaniem chrztu dorosłych (np. Kościół Ewangelicznych Chrześcijan, Kościół Chrześcijan Baptystów, Ewangeliczna Wspólnota Zielonoświątkowa i inne) lub organizacje zrzeszające te kościoły (np. Alians Ewangeliczny). Trzeci termin – ewangelikalny – jest zasadniczo synonimem pojęcia ewangeliczny; obydwa są tłumaczeniami jednego terminu angielskiego evangelical. Derywat ewangelikalny oraz jego rzeczownikowy ekwiwalent ewangelikalizm ma jednak również swoje odrębne konotacje, odnosi się do ogólnoświatowego ruchu międzywyznaniowego reprezentowanego w Polsce m.in. przez Unię Ewangelikalną.

Ewangelikalizm jako ruch międzywyznaniowy zrodził się w łonie konserwatywnego protestantyzmu na początku XX wieku. Obecnie liczy kilkaset milionów wyznawców na całym świecie w większości kościołów chrześcijańskich. Na Zachodzie jest prężnie rozwijającym się ruchem (np. World Evangelical Alliance), powszechnie uznanym przez chrześcijańskie środowiska, jak i władze świeckie. Angażuje się w formalny i nieformalny dialog ekumeniczny z różnymi kościołami, m.in. z Kościołem Rzymsko-Katolickim (por. deklarację Evangelicals and Catholics Together: The Christian Mission in the Third Millennium, First Things 43 [Maj, 1994]).

Ewangelikalizm (teologia ewangelikalna stanowi jego egzemplifikację) wyznaje pierwsze symbole chrześcijańskie (np. Apostolskie Wyznanie Wiary, Nicejsko-Konstantynopolitańskie Wyznanie Wiary), akcentuje podstawowe tezy reformacyjne (Tylko Pismo, Tylko Chrystus, Tylko łaską, Tylko przez wiarę), traktując jednocześnie inne problemy dogmatyczne (w odróżnieniu m.in. od fundamentalizmu) jako drugorzędne. Ewangelikalizm podkreśla konieczność osobistej relacji człowieka z Bogiem przez Chrystusa, wyrażającej się w odpowiedniej postawie etycznej; zachęca do lektury Pisma Świętego, modlitwy i wpływu na społeczeństwo poprzez zaangażowanie misyjne, społeczne i naukowe. Interkonfesyjność ewangelikalna (jego przedstawiciele obecni są we wszyskich kościołach protestanckich, jak i w Kościele Rzymsko-Katolickim) pozwala wykraczać ponad wiele spornych kwestii chrześcijańskich. Wyznawcy ewangelikalizmu mają różne zapatrywania eklezjologiczne (wyłączające jednak tzw. sukcesję apostolską), sakramentologiczne (za wyjątkiem sakramentalnego odrodzenia i transsubstancjacji), pneumatologiczne, ekumeniczne i inne.

Na gruncie polskim ewangelikalizm doczekał się m.in. następujących opracowań: A. Siemieniewski, Ewangelikalna duchowość nowego narodzenia a tradycja katolicka, Wrocław 1997; Tadeusz J. Zieliński, Ewangelikalizm, w Tadeusz Gadacz, Bogusław Milerski (red. nauk.), Religia. Encyklopedia PWN, Warszawa 2001, tom 3, s. 498-501 (stanowiący zasadniczą podstawę niniejszego opracowania); Tadeusz J. Zieliński (red. nauk.), Ewangelikalny protestantyzm w Polsce u progu XXI stulecia, Katowice 2004.

Mniej więcej od lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku w polskim użyciu zadomowiło się zapożyczone z angielskiego słowo “ewangelikalny”. Mamy zatem Ewangelikalną Wyższą Szkołę Teologiczną, profesor Zieliński pisze studium specyfiki religijnej protestantyzmu ewangelikalnego, wydawnictwo Credo wydaje książkę Ewangelikalizm polski wobec wyzwań współczesności. Czym jednak jest ewangelikalizm i czy jest synonimem tego co określa się jako “ewangeliczne chrześcijaństwo”? Zanim spróbuję odpowiedzieć na to pytanie, przyjrzyjmy się wpierw znaczeniu i historii źródłowego angielskiego słowa evangelical.

Podobnie jak polskie słowa “ewangelicki” czy “ewangeliczny” ostatecznie wywodzi się ono od greckiego słowa euangelion (εὐαγγέλιον) oznaczającego Ewangelię, dobrą nowinę. W polu semantycznym angielskiego słowa evangelical znajduje się więc także, podobnie jak w przypadku polskiego “ewangeliczny”, szersze znaczenie odnoszący się do Ewangelii. Słowo to zyskuje jednak począwszy od XVI wieku węższe znaczenie i oznacza protestanta ogólnie lub bardziej szczegółowo luteranina. Słownik oksfordzki notuje dalej, że około XVIII wieku słowo to zaczyna być utożsamiane z nurtem w protestantyzmie akcentującym takie prawdy jak zbawienie wyłącznie przez wiarę, wyłączny autorytet Pisma Świętego, symboliczną interpretację sakramentów oraz całkowite zepsucie ludzkiej natury. Innymi słowy zaczyna wyróżniać kalwinistyczne, niskokościelne środowiska w Kościele Anglikańskim oraz chrześcijan z Kościołów wolnych (tj. nienależących do Kościoła państwowego). Na zmianę w użyciu tego słowa ma też wpływ przebudzenie metodystyczne – pierwotnie odnoszony do kalwinistów termin szybko zostaje rozszerzony na metodystów.

We współczesnej angielszczyźnie mamy do czynienia z nietuzinkową sytuacją współistnienia różnych znaczeń słowa evangelical. Z jednej strony wciąż bywa ono używane w swoim historycznym sensie będącym ekwiwalentem słowa „protestant”. Przykładem może być nazwa największej amerykańskiej denominacji luterańskiej – Evangelical Lutheran Church in America. Użyte w takim sensie, słowo to nie implikuje konserwatyzmu teologicznego czy społecznego – wystarczy powiedzieć, że wspomniany Kościół ordynuje osoby żyjące w związkach homoseksualnych. Jednak kiedy mówi się dziś o ewangelikałach, najczęściej odnosi się to do nurtu wewnątrz protestantyzmu wyodrębnionego przez dwa wydarzenia historyczne. Pierwszym były osiemnastowieczne ruchy przebudzeniowe w Wielkiej Brytanii i Ameryce, które doprowadziły do powstania nowych wyznań (np. metodyzmu) oraz miały duży wpływ na pobożność części chrześcijan pozostających w już istniejących Kościołach. Drugim był spór pomiędzy zwolennikami “progresywnej” teologii a konserwatystami, który przetoczył się przez amerykańskie Kościoły w XX wieku. Ewangelikałowie w tym późniejszym znaczeniu charakteryzują się konserwatywnymi przekonaniami teologicznymi takimi jak nacisk na nieomylność Pisma Świętego oraz zbawienie jedynie przez wiarę. W swojej pobożności kładą nacisk na potrzebę osobistej wiary, która często rozumiana jest jako przeżycie nawrócenia. Trudno jednak jednoznacznie powiązać tak rozumiany ewangelikalizm z konkretnymi Kościołami czy wyznaniami, ponieważ podziały często biegną w poprzek denominacji, czego świetnym przykładem jest Kościół Anglikański mający parafie ewangelikalne, progresywne oraz anglokatolickie. Amerykańskie National Association of Evangelicals zrzesza Kościoły z tak różnych tradycji jak zielonoświątkowa (Assemblies of God USA), reformowana (Christian Reformed Church in North America), prezbiteriańska (Presbyterian Church in America), metodystyczno-wesleyańska (Free Methodist Church in North America), baptystyczna (Baptist General Conference) czy luterańska (Conservative Lutheran Association).

Polszczyzna nie jest oczywiście jedynym językiem, który zapożyczył słowo evangelical z angielskiego. Ciekawym przykładem jest jego funkcjonowanie w języku niemieckim, w którym w połowie lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku weszło do użycia słowo evangelikal. Co ciekawe wcześniej w języku angielskim używano słowa evangelical do tłumaczenia niemieckiego evangelisch np. Evangelische Kirche in Deutschland oddaje się po angielsku jako Evangelical Church in Germany. Słowo evangelikal odnosi się dziś w języku niemieckim do środowisk wewnątrz Kościołów państwowych dawniej określanych jako “pietystyczne” oraz tak zwanych Kościołów wolnych (nie-państwowych).

Patrząc na historię pojęcia ewangelikalizm w języku angielskim i niemieckim, można dojść do wniosku, że (poza bardziej pierwotnym znaczeniem równoznacznym protestantyzmowi) niesie ono ze sobą dwojakie znaczenie. Po pierwsze wskazuje na duchowość o charakterze pietystycznym i przebudzeniowym. Po drugie wskazuje na pewien protestancki konserwatyzm teologiczny, chociaż w tym aspekcie nie jest jednoznaczne i obejmuje bardzo szerokie spektrum poglądów. Konserwatyzm środowisk określających się jako ewangelikalne ulega pewnej dewaluacji, o czym świadczy coraz powszechniejsza akceptacja ordynacji kobiet na pastorów.

1. The Oxford English Dictionary, red. J.A. Simpson i E.S.C. Weiner, t. 5, Oxford 1989, 448.

2. E. Geldbach, Evangelicals, Germany, [w:] The Encyclopedia of Protestantism, red. H. J. Hillebrand, New York 2004, 714.

3. Czym różni się kościół ewangelicki od katolickiego?, msze.info. [dostęp 2019-09-15].

4. G. Marsden, Understanding Fundamentalism and Evangelicalism, 1991, 6.