Powstanie Księgi Zgody (Liber Concordiae)
 |
| Księga Zgody z 1580 roku |
Pomysł stworzenia Księgi Zgody zrodził się z potrzeby ujednolicenia doktrynalnych zasad w obliczu narastających sporów. Autorzy, w tym teologowie tacy jak Martin Chemnitz i Jacob Andreae, dążyli do tego, aby dokument ten był nie tylko zbiorem doktryn, ale także narzędziem do edukacji i umacniania wspólnoty luteran. Księga Zgody stała się więc swoistym manifestem teologicznym, który miał na celu ochronę czystości nauki luteranizmu.
1. Historia powstania
Po śmierci ks. doktora Marcina Lutra wybuchły różne spory teologiczne (spór adiaforystyczny, spór synergistyczny, spór antynomistyczny, spór majorystyczny) w Kościołach luterańskich w Niemczech, które toczyły się bardzo zaciekle, a także zagrażały jedności politycznej niemieckiego luteranizmu. W 1558 roku Filip Melanchton przedstawił pierwszy zbiór tekstów (corpus doctrinae) tzw. Frankfurter Rezess jako wspólną podstawą wyznaniową, Pismo to nazywa się deklaracją Melanchtona i zredagowaną przez jego ucznia Ulricha Sitzingera, w której kilku niemieckich książąt przyznało się do zmienionego Augsburskiego Wyzania Wiary (CA variata secunda, 1540) i jego Obrony (Apologii) zawierającego pojmowanie zreinterpretowane pojmowanie Sakramentu Ołtarza w porównaniu do niezmienionej wersji Augustany z 1530 roku (bardziej zbliżone do stanowiska Kalwina). W oświadczeniu tym w sposób mediacyjny wypowiadali się także na temat wewnętrznych sporów kościelnych protestantów. Frankfurckie Pismo z 1558 roku był oważnym dokumentem w historii Świętego Cesarstwa Rzymskiego, który odzwierciedlało religijne napięcia między katolikami a protestantami w okresie Reformacji. Pismo zostało uchwalone na Sejmie w Frankfurcie nad Menem i miał ona celu znalezienie kompromisu między różnymi wyznaniami. Po Reformacji i pokoju augsburskim z 1555 roku, który przyznał książętom prawo do określenia religii swoich poddanych (cuius regio, eius religio), napięcia między wyznaniami pozostały. Pokój augsburski przyniósł pewną stabilność, jednak nadal istniały konflikty, szczególnie w kwestii praktyk religijnych i praw protestantów.
Treść Frankfurckiego Pisma
Frankfurckie Pismo z 1558 roku stanowiło rodzaj kompromisu i zawierało kilka istotnych punktów:
- Tolerancja religijna: Pismo uznawało istnienie protestantów i katolików w Cesarstwie i starało się promować pewną formę tolerancji religijnej.
- Prawa protestantów: Protestanci otrzymali pewne prawa, szczególnie w obszarach, w których już mieli znaczną obecność. Miało to na celu zabezpieczenie ich praktyk religijnych.
- Regulacje dotyczące praktyk religijnych: Pismo ustalało, że w miastach i regionach, w których protestantyzm był już ugruntowany, dozwolona powinna być ewangelicka praktyka religijna.
- Jednolitość i porządek: Jednocześnie podkreślono, że należy zachować jednolitość praktyk religijnych w poszczególnych terytoriach, aby uniknąć dalszych konfliktów.
Pismo to podpisali książę Otto Henryk z Palatynatu (1502-1559), elektor August Saski (1526-1586), markgraf Joachim II Brandenburski (1505-1571), Wolfgang hrabia-palatyn Dwóch Mostów (1526-1569), książę Krzysztof Wirtemberski (1515-1568) i landgraf heski Filip Wielkoduszny (1504-1567).
Pismo nie spotkało się jednak z powszechnym uznaniem. W ciągu następnych kilku lat niektóre terytoria utworzyły własne dokumenty doktrynalne, choć różniły się one zakresem. Książę Saksonii Jan Fryderyk II kazał Matthiasowi Flaciusowi przeciwstawić się pismu za pomocą Księgi Konfutacji.
Zawartość Księgi Konfutacyjnej
Księga Konfutacji składa się z kilku kluczowych części, które mają na celu obronę luterańskich doktryn oraz krytykę poglądów przeciwników. W dziele tym Flacius podejmuje m.in. następujące tematy:
- Doktryna usprawiedliwienia: Flacius szczegółowo omawia naukę o usprawiedliwieniu przez wiarę, podkreślając jej centralne znaczenie w teologii luterańskiej.
- Eucharystia: Autor broni luterańskiego rozumienia realnej obecności Chrystusa w Eucharystii (niem. Realpräsenz), krytykując różne interpretacje (w tym CA variata prima), które uznaje za błędne.
- Pojęcie grzechu: Flacius analizuje naturę grzechu i jego wpływ na zbawienie, podkreślając konieczność łaski Bożej.
- Odmienne poglądy: Księga zawiera również krytykę poglądów filipistów oraz innych grup, które Flacius uważał za odstępcze od czystej nauki luterańskiej.
Księga Konfutacyjna spotkała się z mieszanym odbiorem wśród współczesnych Flaciusowi teologów. Gnezjoluteranie przyjęli dzieło jako ważny wkład w obronę luterańskiej ortodoksji. Flacius stał się dla nich symbolem walki o czystość doktrynalną.
Z drugiej strony, filipiści i ich zwolennicy krytykowali Księgę Konfutacyjną, uważając ją za zbyt restrykcyjną i nieprzyjazną wobec różnorodności interpretacji. Konflikty między tymi grupami miały wpływ na dalszy rozwój luteranizmu, a Księga Konfutacyjna stała się jednym z kluczowych dokumentów w sporach teologicznych tamtego okresu.
Dzisiaj Księga Konfutacyjna jest uważana za ważne dzieło w historii luterańskiej teologii, które ukazuje zmagania o zachowanie ortodoksji i czystości doktrynalnej w trudnych czasach identyfikacji teologicznej po śmierci Marcina Lutra.
Po śmierci Melanchtona w 1560 roku stało się jasne, że sporów nie da się rozwiązać wyłącznie na podstawie miarodajnego zbioru pism konfesyjnych, lecz że do autorytatywnej interpretacji Confessio Augustana jest potrzebny dokument o niepolemicznym charakterze. W ten sposób w 1570 roku rozpoczęły się prace, które doprowadziły do przyjęcia w 1577 roku Formuły Zgody (FC). W miarę dostępności tego dokumentu konfesyjnego można byłoby ponownie podjąć projekt wiążącej kompilacji tekstów konfesyjnych. Jakie dokumenty powinny obowiązywać, zostało już określone w Formule Zgody. Szczególnie trudne było jednak ustalenie dokładnej formy tekstu, zwłaszcza w Confessio Augustana, do którego Melanchton na przestrzeni lat wielokrotnie dokonywał zmian tekstowych. Przedmowę omawiano na dwóch zjazdach teologicznych, a pierwszą wersję wydrukowano w nakładzie 6000 egzemplarzy na początku 1580 roku. Wiosną Jakob Andreae, Martin Chemnitz i Nikolaus Selnecker, którzy odegrali już wiodącą rolę w Formule Zgody, przygotowali załącznik z cytatami z Ojców Kościoła. W 50. rocznicę przekazania Confessio Augustana – 25 czerwca 1580 - opublikowano ostateczną wersję drukowaną Księgi Zgody z już zebraną liczbą podpisów.
2. Księga Zgody zawiera:
A) trzy tak zwane symbole ekumeniczne (wyznania wiary, credo)
Apostolskie (Apostolicum): Wierzę w Boga, Ojca Wszechmogącego,
Stworzyciela nieba i ziemi...
Nicejsko-konstantynopolitańskie (zwane także Nicaenum): Wierzę w jed[y]nego Boga, Ojca Wszechmogącego, Stworzyciela nieba i ziemi, wszystkich rzeczy widzialnych i niewidzialnych...
Atanazjańskie (Athanasianum): Ktokolwiek chce być zbawiony, musi przede wszystkimwyznawać wiarę powszechną...
B) tak zwane luterańskie symbole szczególne
tzw. niezmienione Augsburskie Wyznanie Wiary (CA invariata) oparte na rzekomym oryginale niemieckim
Apologia (Obrona) Wyznania Augsburskiego (AC) w tłumaczeniu niemieckim Justusa Jonasza Starszego
Artykuły Szmalkaldzkie (AS) Marcina Lutra z 1537 roku
Traktat o władzy i prymacie papieża Filipa Melanchtona z 1537 roku
Mały Katechizm Marcina Lutra z dołączoną książeczką ślubu i chrztu
Wielki Katechizm Marcina Lutra
To są tzw. symboliczne księgi luteranizmu, a ponadto:
Formuła Zgody (Formula Concordiae, FC) – Epitome i Solida declaratio z 1577 roku oraz Catalogus Testimoniorum o chrystologii, opracowany dopiero w 1580 roku jako dodatek.
Księga Zgody nie tylko skupia się na doktrynie, ale również na praktykach liturgicznych i etycznych, co czyni ją wszechstronnym przewodnikiem dla wspólnot luteran.
3. Recepcja Księgi Zgody
Teologiczną krytykę Formuły Zgody i Księgi Zgody dokonywali zarówno radykalni gnezjoluteranie (np. Anton Otho), jak i niemiecki ruch reformowany. Martin Chemnitz, Timotheus Kirchner i Nikolaus Selnecker opublikowali Apologię, czyli odpowiedzialność chrześcijańskiej Księgi Zgody w 1584 roku. Ponieważ przyjęcie Formuły Zgody zostało już odrzucone na wielu terytoriach, Księga Zgody również nie znalazła powszechnej akceptacji. Nie uznawano go m.in. w Księstwie Anhalt, margrabii Badenii-Durlach, cesarskich miastach Bremie i Norymberdze, Królestwie Danii (w tym Księstwie Holsztyńskim), a także na Pomorzu i Palatynacie Elektoratu. W Elektoracie Saksonii i Wirtembergii, które już wcześniej były siłą napędową rozwoju Formuły Zgody i Księgi Zgody, do podpisania Księgi Zgody zobowiązani byli nie tylko pastorzy, ale także profesorowie uniwersyteccy i inni pracownicy państwowi. Na przestrzeni wieków wciąż pojawiały się jej nowe wydania. W XIX i na początku XX wieku najbardziej rozpowszechnione było wydanie proboszcza Johanna Tobiasa Müllera, opublikowane po raz pierwszy w 1848 roku. Naukowe edycje treści Księgi Zgody zorganizowano w latach 1930 i 2014 pod tytułem „Pisma Wyznaniowe Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego“ (niem. Bekenntnisschriften der evangelisch-lutherischen Kirche, BSLK).
Ważność Księgi Zgody dzisiaj
Pisma wyznaniowe zebrane w Księdze Zgody z 1580 roku są wyraźnie wymienione w niektórych Kościołach ewangelicko-luterańskich w Niemczech jako wiążąca podstawa konfesji, do której również pastorzy muszą się zobowiązać w momencie przyjmowania stanowiska (ordynacji). Należą do nich Kościoły Krajowe (niem. Landeskirchen), takie jak Krajowy Kościół Ewangelicko-Luterański w Saksonii, Kościół Ewangelicko-Luterański w Oldenburgu czy Kościół Ewangelicki w środkowych Niemczech (dla wspólnot luterańskich). W innych protestanckich Kościołach Krajowych, takich jak Kościół Ewangelicki w Westfalii czy Kościół Ewangelicko-Luterański w Północnych Niemczech, Formuła Zgody, a co za tym idzie cała treść Księgi Zgody, obowiązuje jedynie w społecznościach, w których obowiązuje od jej powstania . W art. 1 ust. 1 Konstytucja Zjednoczonego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego w Niemczech (VELK) jedynie ogólnie wymienia „pisma wyznaniowe Kościoła ewangelicko-luterańskiego”, w tym przede wszystkim Wyznanie augsburskie i Mały katechizm Lutra, jako podstawę konfesji. Księga Zgody ma kluczowe znaczenie dla kościołów staroluterańskich, takich jak Kościół Ewangelicko-Luterański w Baden, Niezależny Kościół Ewangelicko-Luterański (SELK) i Wolny Kościół Ewangelicko-Luterański (ELFK). Dla tych Kościołów ważne jest, aby uznawały Księgę Zgody, ponieważ (łac. quia) pisma wyznaniowe odpowiadają w ich mniemaniu Pismu Świętemu, a nie tylko w zakresie (łac. quatenus) odpowiadają Pismu Świętemu. Ich zdaniem dystansują się od Kościołów Krajowych.
Księga Zgody pozostaje dziś ważnym dokumentem w Kościołach ewangelickich w Europie i na świecie. Jej zasady są wciąż stosowane jako odniesienie do nauczania i praktyki w wielu wspólnotach luteran (norma normata). Wspólnoty te, mimo różnic w interpretacji, uznają wartość Księgi Zgody jako dokumentu, który promuje jedność i ortodoksję w wierzeniach.
Księga Zgody jest również przedmiotem badań akademickich i teologicznych, a jego wpływ na współczesny luteranizm jest przedmiotem wielu dyskusji. Współczesne Kościoły ewangelickie, które wywodzą się z tradycji luterańskiej, często odnoszą się do Księgi Zgody w kontekście dialogu ekumenicznego oraz w dążeniu do zrozumienia i współpracy między różnymi tradycjami chrześcijańskimi.
Księga Zgody z 1580 roku pozostaje kluczowym dokumentem w historii luteranizmu, wpływając na teologię, praktyki religijne oraz jedność wspólnoty wiernych. Jego znaczenie nie tylko w kontekście historycznym, ale także współczesnym, czyni go niezbędnym narzędziem w dialogu ekumenicznym i w poszukiwaniu wspólnej tożsamości wśród chrześcijan.
3. Recepcja Księgi Zgody
Teologiczną krytykę Formuły Zgody i Księgi Zgody dokonywali zarówno radykalni gnezjoluteranie (np. Anton Otho), jak i niemiecki ruch reformowany. Martin Chemnitz, Timotheus Kirchner i Nikolaus Selnecker opublikowali Apologię, czyli odpowiedzialność chrześcijańskiej Księgi Zgody w 1584 roku. Ponieważ przyjęcie Formuły Zgody zostało już odrzucone na wielu terytoriach, Księga Zgody również nie znalazła powszechnej akceptacji. Nie uznawano go m.in. w Księstwie Anhalt, margrabii Badenii-Durlach, cesarskich miastach Bremie i Norymberdze, Królestwie Danii (w tym Księstwie Holsztyńskim), a także na Pomorzu i Palatynacie Elektoratu. W Elektoracie Saksonii i Wirtembergii, które już wcześniej były siłą napędową rozwoju Formuły Zgody i Księgi Zgody, do podpisania Księgi Zgody zobowiązani byli nie tylko pastorzy, ale także profesorowie uniwersyteccy i inni pracownicy państwowi. Na przestrzeni wieków wciąż pojawiały się jej nowe wydania. W XIX i na początku XX wieku najbardziej rozpowszechnione było wydanie proboszcza Johanna Tobiasa Müllera, opublikowane po raz pierwszy w 1848 roku. Naukowe edycje treści Księgi Zgody zorganizowano w latach 1930 i 2014 pod tytułem „Pisma Wyznaniowe Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego“ (niem. Bekenntnisschriften der evangelisch-lutherischen Kirche, BSLK).
Ważność Księgi Zgody dzisiaj
Pisma wyznaniowe zebrane w Księdze Zgody z 1580 roku są wyraźnie wymienione w niektórych Kościołach ewangelicko-luterańskich w Niemczech jako wiążąca podstawa konfesji, do której również pastorzy muszą się zobowiązać w momencie przyjmowania stanowiska (ordynacji). Należą do nich Kościoły Krajowe (niem. Landeskirchen), takie jak Krajowy Kościół Ewangelicko-Luterański w Saksonii, Kościół Ewangelicko-Luterański w Oldenburgu czy Kościół Ewangelicki w środkowych Niemczech (dla wspólnot luterańskich). W innych protestanckich Kościołach Krajowych, takich jak Kościół Ewangelicki w Westfalii czy Kościół Ewangelicko-Luterański w Północnych Niemczech, Formuła Zgody, a co za tym idzie cała treść Księgi Zgody, obowiązuje jedynie w społecznościach, w których obowiązuje od jej powstania . W art. 1 ust. 1 Konstytucja Zjednoczonego Kościoła Ewangelicko-Luterańskiego w Niemczech (VELK) jedynie ogólnie wymienia „pisma wyznaniowe Kościoła ewangelicko-luterańskiego”, w tym przede wszystkim Wyznanie augsburskie i Mały katechizm Lutra, jako podstawę konfesji. Księga Zgody ma kluczowe znaczenie dla kościołów staroluterańskich, takich jak Kościół Ewangelicko-Luterański w Baden, Niezależny Kościół Ewangelicko-Luterański (SELK) i Wolny Kościół Ewangelicko-Luterański (ELFK). Dla tych Kościołów ważne jest, aby uznawały Księgę Zgody, ponieważ (łac. quia) pisma wyznaniowe odpowiadają w ich mniemaniu Pismu Świętemu, a nie tylko w zakresie (łac. quatenus) odpowiadają Pismu Świętemu. Ich zdaniem dystansują się od Kościołów Krajowych.
Księga Zgody pozostaje dziś ważnym dokumentem w Kościołach ewangelickich w Europie i na świecie. Jej zasady są wciąż stosowane jako odniesienie do nauczania i praktyki w wielu wspólnotach luteran (norma normata). Wspólnoty te, mimo różnic w interpretacji, uznają wartość Księgi Zgody jako dokumentu, który promuje jedność i ortodoksję w wierzeniach.
Księga Zgody jest również przedmiotem badań akademickich i teologicznych, a jego wpływ na współczesny luteranizm jest przedmiotem wielu dyskusji. Współczesne Kościoły ewangelickie, które wywodzą się z tradycji luterańskiej, często odnoszą się do Księgi Zgody w kontekście dialogu ekumenicznego oraz w dążeniu do zrozumienia i współpracy między różnymi tradycjami chrześcijańskimi.
Księga Zgody z 1580 roku pozostaje kluczowym dokumentem w historii luteranizmu, wpływając na teologię, praktyki religijne oraz jedność wspólnoty wiernych. Jego znaczenie nie tylko w kontekście historycznym, ale także współczesnym, czyni go niezbędnym narzędziem w dialogu ekumenicznym i w poszukiwaniu wspólnej tożsamości wśród chrześcijan.
Literatura:
1. H. Schmidt, Das Konkordienbuch: Geschichte und Bedeutung, 2021, 45f.
2. T. Müller, Lutherische Identität im 21. Jahrhundert: Das Erbe des Konkordienbuches, 2022, 32-58.
3. L. Johnson, The Concordia Book: A Historical Perspective, 2022, 22-58.
4. R. Smith, Lutheran Orthodoxy and the Concordia: A Modern Analysis, 2023, 35-54.
5. J. Dupont, L'importance du Livre de Concorde dans le luthéranisme contemporain, 2021, 32f..
6. P. Martin, Réforme et Unité: Le Livre de Concorde et ses implications, 2023, 15f.
7. P. Jensen, Konkordiebogen: Historie og Betydning, 2022, 56f.
8. K. Nielsen, Luthersk Teologi i Det 21. Århundrede: Konkordiebogen som Reference, 2023, 45-64.
9. A. Kowalski, Księga Konkordii: Historia i Współczesne Znaczenie, 2021, 50-65.
10. M. Nowak, Luteranizm i Jedność: Rola Księgi Konkordii w Kościołach Ewangelickich, 2023, 22-40.
Komentarze
Prześlij komentarz