Odbudowa zamku Wartburg od XIX wieku

Johann W. Sältzer, Projekt odbudowy zamku, 1846

1. Johann Wilhelm Sältzer: Projekt rekonstrukcji zamku Wartburg, 1846

W 1838 roku Wielkoksiążęcy Radca Budowlany Księstwa Saksonii-Weimar-Eisenach, Johann Wilhelm Sältzer, został powołany do przeprowadzenia badań nad pozostałościami zamku Wartburg. Jego odkrycia stanowiły impuls do podjęcia prac nad rekonstrukcją tej średniowiecznej ruiny. Sältzer polecił otworzyć i uzupełnić arkady pałacu (Palas) od strony dziedzińca, przeprowadził szczegółowe pomiary obiektu i przedstawił niezwykle oryginalne i pełne wyobraźni projekty odbudowy, silnie inspirowane romantyzmem zamkowym.

Dziedziniec zamkowy na południe, 1855; wartburg.de/fotothek

Widok na przedzamcze na północ (z artystami pracującymi na Wartburgu oraz ewentualnie z komendantem Bernhardem von Arnswald); anonimowe zdjęcie z 1859/60 roku; blog-wartburg.blogspot.com

Po szeroko zakrojonej debacie, od 1853 roku rozpoczęto odbudowę zamku w stylu historyzującym, według projektu architekta Hugo von Ritgena. Oprócz lokalnie występującego piaskowca czerwonego, z którego powstała większość nowych zabudowań, zastosowano również piaskowiec z okolic Seeberg, wydobywany z okolic Gotha, z masywu Großer Seeberg.

W latach 1853–1859 wzniesiono Bergfried – wieżę główną. Podczas prac fundamentowych odkryto pozostałości fundamentów wcześniejszej budowli, usytuowanej nieco bardziej na północ. Już w 1568 roku wieża ta znajdowała się w stanie znacznego zaniedbania i była stopniowo rozbierana; w 1774 roku określano ją mianem „zrujnowanej wieży zamkowej”. 11 czerwca 1859 roku, na zakończenie głównych prac budowlanych, dokonano uroczystego poświęcenia krzyża wieżowego na wieży Bergfried. 

Powitanie artystów na zamku Wartburg, rycina nieznanego autorstwa z 1863 roku

W ramach prac wzniesiono na nowo szereg budowli, które do dziś w istotny sposób kształtują sylwetkę zamku. W miejscu rozebranej w 1778 roku izby zamkowej (Hofstube).

Budowa dawnej zbrojowni tzw. Dirnitz, zdjęcie anonimowe z 1866 roku; blog-wartburg.blogspot.com

W 1866 rozpoczęte prace budowlane przy Dirnitz i bramie, które dziś oddzielają dwa dziedzińce zamku. Panowie pozujący w tle mogą być różnymi artystami zaangażowanymi w odbudowę Wartburga.

Na drugim planie widać codzienną pracę sprzed 150 lat na placu budowy dawnej zbrojowni. Fotografia wydaje się być zrobiona na początku prac budowlanych, o czym świadczy niewykończony materiał kamienny. Na zdjęciu brakuje charakterystycznego wykusza na budynku wójtostwa. Został on dobudowany dopiero w 1872 roku.

Widok na dziedziniec zamkowy na północ, Georg Jagemann (1874?); blog-wartburg.blogspot.com

Widok na dziedziniec zamkowy pokazuje południową stronę pałacu (palas) jeszcze bez jednego z dzisiejszych charakterystycznych elementów: zamiast ukończonej w 1890 roku łaźni rycerskiej, w czasie robienia zdjęcia znajdował się tam wybieg dla niedźwiedzi. Jego ogrodzenie oraz stojący przed nim, rozmyci obserwatorzy są widoczni w prawym dolnym rogu zdjęcia. Od 1856 roku mieszkał tam najpierw jeden niedźwiedź, a później dołączyły do niego dwa rosyjskie osobniki. Kiedy w 1888 roku rozpoczęto budowę łaźni rycerskiej, musiały one ustąpić miejsca i zostały przekazane do ogrodu zoologicznego.

Wilhelm II Hohenzollern, Cesarz Niemiec i król Prus przed pałacem, 1897; wartburg.de/fotothek

Dla prywatnych apartamentów rodu książęcego konieczne było wyodrębnienie osobnej strefy. W tym celu do wieży Bergfried dobudowano Nową Komnatę oraz Nową Klatkę Schodową, które jednocześnie zamknęły przestrzeń pomiędzy palasem a chodnikiem straży w przedzamczu. Miejsce dawnego browaru zajęła nowa budowla zwana Gaden, przy czym zachowano przyziemie wcześniejszego obiektu. Po południowej stronie odrestaurowanego palasu, po ukończeniu budowy wodociągu zamkowego, dobudowano Łaźnię Rycerską. Znajdujący się tam tzw. niedźwiedzi dół (Bärenzwinger) był konstrukcją dodaną dopiero na początku XIX wieku jako atrakcja rozrywkowa dla ludności.

Zrezygnowano świadomie z odbudowy kilku budynków po zachodniej stronie zamku – kuchni zamkowej, browaru oraz domu z ręcznymi młynami – a dostępną tam przestrzeń zagospodarowano jako trawiasty ogród dowódcy z altaną o charakterze balkonowym. Kolejnym etapem prac budowlanych pod koniec XIX wieku była realizacja hotelu zamkowego na wzgórzu Gaisköpfchen.

Inspirując się sugestią Goethego, iż zamek Wartburg doskonale nadawałby się na muzeum, Maria Pawłowna, Wielka Księżna Saksonii-Weimar-Eisenach, wraz ze swoim synem, Karolem Aleksandrem, założyli kolekcję dzieł sztuki (Kunstkammer), która stała się zalążkiem dzisiejszego muzeum.

W latach 1902–1906 malarz i artysta mozaikowy August Oetken stworzył barwne mozaiki w Komnacie Elżbiety (Elisabethkemenate).

Ponadto, zamek – dzięki swej rekonstrukcji utrzymanej w duchu historyzmu – zawiera wiele fantazyjnych malowideł przedstawiających postaci i sceny z niemieckiego średniowiecza.

Wśród faktów niemal zapomnianych pozostaje to, że odbudowa zamku Wartburg była możliwa również dzięki zaangażowaniu Wielkiej Księżnej Zofii, która jako mecenas przedsięwzięcia znacząco wsparła projekt finansowo.

Zamek posiada obecnie dwie wieże: wieżę południową (jedyną zachowaną z zamku średniowiecznego, wzniesioną w 1318 roku), która mieści donżon oraz rezerwę (ukończoną w 1859 roku, częściowo włączającą fundamenty swego średniowiecznego poprzednika i zwieńczoną symbolem krzyża łacińskiego na szczycie); oraz Vogtei (siedzibę zarządcy), w którym znajduje się izba Lutra, do której w 1872 roku dobudowano wykuszowe okno pochodzące z XV wieku. Dwa zadaszone ganki, zwane przejściami Elżbiety i Małgorzaty, tworzą pierścień obronny z XV wieku, a ich dachy wspierane są przez drewniane balkony. Wreszcie, w nowej komnacie kobiet mieści się kolekcja muzealna.

25 lutego 1900: duch zamku przygląda się pierwszemu automobilowi na zamku. Foto: Hans Lukas von Cranach; blog-wartburg.blogspot.com

Samochód wjeżdżający na zamek, podejrzliwie obserwowany przez ducha zamku, można uznać za żartobliwą inscenizację dla tych, którzy w tamtym czasie byli jeszcze sceptyczni wobec postępu technicznego. Zdjęcie zostało wykonane przez kapitana zamku Hansa Lucasa von Cranacha, który jako zapalony fotograf zrobił niezliczone fotografie Wartburga.

Panowanie dynastii Saksonii-Weimar-Eisenach zakończyło się wraz z rewolucją niemiecką w 1918 roku. W 1922 roku powołano Fundację Wartburg (Wartburg Stiftung), której celem było zapewnienie konserwacji i utrzymania zamku.

2. Hugo von Ritgen (1811-1889)

Hugo von Ritgen, 1868

Ritgen urodził się jako syn Ferdinanda von Ritgena oraz Clary von Ritgen z domu Herold. Jego ojciec był radcą lekarskim w Stadtberge i w 1814 roku został powołany na stanowisko profesora medycyny na Uniwersytecie w Gießen.

Jesienią 1825 roku Ritgen wstąpił do klasy sekundy w gimnazjum w Gießen, a od 1828 roku studiował medycynę na tamtejszym uniwersytecie. Po czterech semestrach postanowił poświęcić się architekturze i kontynuował studia w Darmstadt u Georga Mollera, gdzie — obok sztuk plastycznych i matematyki — zajmował się również budownictwem. Po zdaniu państwowego egzaminu w tej dziedzinie w 1833 roku, uzyskał 9 sierpnia tego samego roku stopień doktora filozofii (Dr. phil.). Następnie, od września 1833 do maja 1834, odbył podróż studyjną, która prowadziła przez Belgię i północną Francję do Paryża. Od 1835 roku prowadził w Gießen wykłady z geometrii wykreślnej oraz rysunku. W tym samym roku habilitował się na Uniwersytecie w Gießen w zakresie budownictwa i w 1836 został asystentem sekretariatu przy heskiej Naczelnej Dyrekcji Budownictwa w Darmstadt. W 1837 roku zdał egzamin w dziedzinie technicznej i został repetytorem budownictwa na Uniwersytecie w Gießen. Od 1840 roku był członkiem Stowarzyszenia Przemysłowego w Gießen (Gewerbeverein Gießen) oraz mecenasem tamtejszej szkoły przemysłowej (Gewerbeschule), będącej prekursorką szkoły rzemiosła (Handwerkerschule). 14 listopada 1843 roku został mianowany profesorem zwyczajnym Uniwersytetu w Gießen.

Hugo von Ritgen był w latach 1838–1874 kierownikiem katedry architektury i nauk inżynieryjnych na Uniwersytecie w Gießen. Około roku 1874 katedra sztuki budowlanej (Professur für Baukunst) została zlikwidowana i przeniesiona na Politechnikę w Darmstadt (Technische Hochschule Darmstadt).

Wielki Książę Karl Alexander von Sachsen-Weimar-Eisenach od 1843 roku poszukiwał zdolnego architekta, który podjąłby się restauracji zamku Wartburg. Ritgen ubiegał się o to zadanie obok innych architektów i po zaprezentowaniu swoich planów otrzymał zlecenie. Odbudowa Wartburga stała się jego osobistym dziełem życia i trwała — już po jego śmierci — aż do roku 1890. W 1847 roku sporządził na ten temat 140-stronicowe opracowanie pt. „Gedanken zur Restaurierung der Wartburg” („Rozważania na temat restauracji Wartburga”), w którym przedstawił m.in. swoje przemyślenia dotyczące wyglądu średniowiecznego zamku.

Literatura:

1. G. Schuchardt, Welterbe Wartburg, 2015.

2. J. Haustein, Meine Burg? Deine Burg? Oder aber: Eine Burg für alle? – Zum Selbstverständnis von Burgenbesitzern an zwei Beispielen aus dem 19. Jahrhundert. In: F. Nentwig (Hrsg.), Wartburg. Sichten – Gedanken zur Zukunft des UNESCO-Welterbes Wartburg, 2025, 107-122.