Chrześcijaństwo na Grenlandii

Pomnik Hansa Egede w Nuuk, stolicy Grenlandii

Około 1000 roku Leif Eriksson, syn słynnego wikinga Erika Czerwonego, po nawróceniu na chrześcijaństwo w Norwegii, powrócił do Grenlandii, gdzie wprowadzał nowe nauki. Choć nie ma jednoznacznych dowodów na to, że Leif bezpośrednio chrystianizował Grenlandczyków, jego wpływ na kulturę i religię był znaczący. Leif Eriksson jest często uważany za pierwszego misjonarza, który przyczynił się do szerzenia chrześcijaństwa wśród wikingów na Grenlandii.

W XII wieku, Grenlandia stała się częścią Kościoła papieskiego, co doprowadziło do założenia pierwszego biskupstwa w 1126 roku w Gardar. Biskupstwo to miało na celu zorganizowanie życia religijnego na wyspie oraz wprowadzenie nauk chrześcijańskich wśród jej mieszkańców. Gardar stał się centrum religijnym, zbudowano tam również katedrę, która była symbolem chrześcijaństwa na Grenlandii. Ostatni biskup rezydujący na miejscu zmarł około 1378 roku. Od tego czasu nie było już stałej obecności duchowieństwa na wyspie. Mimo że formalnie diecezja istniała jeszcze przez pewien czas (biskupów tytularnych wyznaczano aż do XV wieku), to w praktyce przestała funkcjonować z powodu upadku kontaktów z Norwegią i Islandią, a tym samym na skutek zaniku społeczności nordyckiej na Grenlandii.

W XVI i XVII wieku Grenlandia była obiektem zainteresowania różnych europejskich potęg. Ekspedycje holenderskie, hamburskie i angielskie miały na celu zarówno poszukiwanie nowych szlaków handlowych, jak i nawracanie miejscowej ludności. Holendrzy, prowadząc handel z Inuitami, starali się wprowadzić chrześcijaństwo, ale ich działania były często bardziej skoncentrowane na zyskach niż na misji religijnej.

Ekspedycje hamburskie, organizowane przez biskupów hamburskich, miały na celu umocnienie chrześcijaństwa na Grenlandii. W XVII wieku, po upadku biskupstwa, zainteresowanie Grenlandią ze strony Kościoła rzymskokatolickiego zmalało, a misje protestanckie zaczęły zyskiwać na znaczeniu.

Dlaczego Dania uważała Grenlandię za swoją własność?

Dania zaczęła postrzegać Grenlandię jako swoją własność w kontekście kolonizacji i ekspansji terytorialnej. W 1380 roku Dania i Norwegia zostały połączone unią personalną, co sprawiło, że Grenlandia stała się częścią duńskiego królestwa. W miarę upływu czasu, Duńczycy zaczęli organizować ekspedycje na Grenlandię, aby kontrolować handel i misje religijne. Ponadto Dania uznawała Grenlandię za część swojego terytorium, co było związane z kolonialnymi ambicjami oraz potrzebą zabezpieczenia szlaków handlowych. W XVII wieku, po upadku biskupstwa w Gardar, Grenlandia stała się bardziej związana z Danią, co miało wpływ na dalszy rozwój chrystianizacji i kultury na wyspie.

XVIII wiek

Tablica wspominająca „Apostoła Grenlandii” (Grønlands Apostel) Hansa Egede i jego żonę Giertrud Rasch na ścianie hali sztuki Nikolaj w Kopenhadze

Kolonizację Grenlandii rozpoczął w 1721 roku Hans Egede (1686-1758), zakładając stację misyjną Håbets Ø (według ówczesnej duńskiej pisowni Haabets Ø) 17 km na zachód od dzisiejszego miasta Nuuk. Początkowo rozglądał się po okolicy w poszukiwaniu odpowiedniego miejsca na stację misyjną i uznał, że Nuuk będzie odpowiednim miejscem. Jednak warunki portowe skłoniły go do zbudowania Håbets Ø gdzie indziej. Mimo to powrócił do Nuuk latem 1727 roku, gdzie po raz kolejny przekonał się o zaletach lokalizacji budynku misyjnego w tym miejscu. Znalazł dużą równinę z pastwiskami do wypasu bydła, dobre tereny łowieckie do połowu reniferów, łososi, okoni i dorszy, a ponadto miejsce to było już zamieszkane przez Inuitów, zarówno w samym Nuuk, gdzie znajdowały się dwa domy z dwunastoma rodzinami, jak i w okolicy.

Z XVIII-wiecznym strojem inuickim w Muzeum Historycznym w Lund, Szwecja

2 lipca 1728 roku Hans Egede i Claus Paars odwiedzili to miejsce i podjęli decyzję o przeniesieniu kolonii. Kilka dni później w Nuuk powstały pierwsze budynki. 29 sierpnia Hans Egede oficjalnie zainaugurował kolonię pod nazwą Godthåb (według ówczesnej pisowni Godthaab), czyli „Dobra Nadzieja”. 30 września przeniósł się z Håbets Ø do Godthåb. W dużym domu mieszkało razem 30 misjonarzy.

W 1731 roku Kościół Morawski podjął decyzję o rozpoczęciu działalności misyjnej i po rozpoczęciu misji w Saint Thomas na Karaibach w 1732 roku założono drugą stację misyjną na Grenlandii. Stacja misyjna Neu-Herrnhut, czyli „Nowe Herrnhut”, znajdowała się w osadzie Noorliit, zaledwie kilkaset metrów na południe od Nuuk. Początkowo praca misyjna nie przynosiła zbyt wielu sukcesów ze względu na trudności w komunikacji między niemieckimi Morawianami, Duńczykiem Egede, który uczył ich języka grenlandzkiego, a samymi Grenlandczykami, a także z powodu braku zainteresowania Kalaallitów jakąkolwiek działalnością tego typu. Po kilku tygodniach wybuchła epidemia ospy, przywleczonej z Kopenhagi, która zabiła niemal całą ludność okolicznych terenów. Mimo to działalność misyjna była kontynuowana i rozwijana przez następne prawie 170 lat.

W 1734 roku w Nuuk znajdował się kamienny dom o powierzchni 185 m² z siedmioma pomieszczeniami (sala modlitewna, mieszkanie kupca, mieszkanie misjonarza, mieszkanie katechety, mieszkanie marynarza i pomieszczenia magazynowe), dom z muru pruskiego o powierzchni 124 m², który pierwotnie służył jako budynek mieszkalny, obecnie jako magazyn żywnościowy, browar, piekarnię i kuźnię, drewniany dom o powierzchni 22 m², który pełnił funkcję wagi i składu torfu, bednarkę oraz suszarnię boczku o powierzchni 118 m². Z tej bazy utworzono kolejne misjemorawskie w Lichtenfels (1748), Lichtenau (1774), Friedrichsthal (1824), Umanak (1861) i Idlorpait (1864), zanim w 1900 roku została ona zamknięta i włączona do luterańskiego Kościoła Danii.

W pierwszych latach rzeka wielokrotnie niszczyła budynki, które powstały zbyt blisko niej. Dlatego też w latach 60-tych XVIII wieku Egill Þórhallason domagał się przeniesienia kolonii na przykład do Kangeq, gdzie żyło znacznie więcej Grenlandczyków. Na początku XIX wieku Carl Ludwig Giesecke chciał przenieść kolonię na drugą stronę fiordu.

W 1845 roku podjęto decyzję o budowie nowego kościoła, seminarium nauczycielskiego i nowej rezydencji misyjnej, gdyż stary dom pełnił jedynie funkcję rezydencji administratora kolonialnego. Ze względu na budowę nowego kościoła (Annaassisitta Oqaluffia) stary kościół został zburzony w 1850 roku, a materiał wykorzystano do budowy pomieszczenia bednarskiego. Seminarium Grønlands, założone w 1845 roku, odegrało istotną rolę w rozwoju Nuuk jako ośrodka edukacyjnego na Grenlandii. W 1856 roku wybudowano szpital. W 1861 roku założono drukarnię, z której wydawano „Atuagagdliutit” jako pierwszą grenlandzką gazetę.

Bracia Morawscy opuścili Grenlandię w 1900 roku. Artykuł o tym znajdziemy w sierpniowym numerze „Głosu Ewangelicznego” z 1901 roku:

W 1914 roku mieszkańcy Nye-Herrnhut przenieśli się do pobliskiego Nuuk, do którego włączono dawną osadę Noorliit.

Uniwersytet Grenlandzki, znany też jako Ilisimatusarfik, to placόwka znajdująca się w Nuuk, będąca jedyną tego typu instytucją na Grenlandii. Większość kursów odbywa się w języku duńskim, rzadziej po angielsku i grenlandzku. Począwszy od 2007 roku, uniwersytet ma w przybliżeniu 100 studentów – prawie wszyscy to miejscowi mieszkańcy. Pracuje tam także 14 wykładowców i 5 pracowników techniczno–administracyjnych. Niewielka studencka populacja jest spowodowana w dużej mierze tym, że rząd umożliwia studentom wybór dowolnej szkoły w Europie bądź Ameryce Północnej. Jednak ci, którzy nie wyjeżdżają i decydują się studiować na Grenlandii, otrzymują co miesiąc stypendium w wysokości 4200 koron duńskich. Pieniądze te wystarczają na utrzymanie i opłacenie akademika, czesnego za studia nie ma. Stypendium jest jednak przeznaczone tylko dla miejscowych, przyjezdni studenci muszą sami zadbać o swoje utrzymanie.

Uniwersytet oferuje cztery wydziały: Zarządzania i Ekonomii, Studiów Języka Grenlandzkiego, Literatury i Mediów, Historii Kultury i Społeczeństwa i Teologii.

Budynek Uniwersytetu Grenlandzkiego

Uniwersytet jest ulokowany w historycznej bazie misji herrnhuckiej, ale planuje się jego przeniesienie do nowego kompleksu badawczego o nazwie Ilimmarfik (2009). Budżet uniwersytetu to 14,8 miliona koron duńskich.

XIX wiek przyniósł ekspansję kultury duńskiej na Grenlandii. Dania utraciła Norwegię w 1814 roku na mocy Traktatu kilońskiego (duń. Kielerfred, norw. Kieltraktaten), który został podpisany 14 stycznia 1814 roku. Było to bezpośrednie następstwo wojen napoleońskich, w których Dania stanęła po stronie Napoleona Bonaparte, podczas gdy Szwecja znalazła się po stronie koalicji antynapoleońskiej. Dania poparła Napoleona, głównie z powodu brytyjskiego ataku na Kopenhagę w 1807 roku (aby zapobiec przejęciu duńskiej floty przez Napoleona), co skłoniło Danię do przystąpienia do wojny po stronie Francji.

Po klęsce Napoleona Dania została zmuszona przez zwycięskie mocarstwa (głównie Wielką Brytanię i Szwecję) do zawarcia traktatu pokojowego, a ten przewidywał, że król duński Fryderyk VI oddaje Norwegię królowi Szwecji, Karolowi XIII, jako rekompensatę za utraconą przez Szwecję Finlandię, zajętą przez Rosję w 1809 roku. Traktat kiloński pozwolił Danii zachować Grenlandię, Islandię i Wyspy Owcze. Te wydarzenia wywołały refleksję nad tożsamością narodową i rolą kultury, co spowodowało tworzenie duńskiej administracji kościelnej w ramach Kościoła luterańskiego Danii, mającego wówczas status Kościoła Narodowego. Polityka izolacjonizmu Grenlandii, prowadzona przez Danię głównie w XIX i na początku XX wieku, polegała na świadomym odseparowaniu Grenlandii od kontaktów z innymi państwami i wpływami zewnętrznymi, zarówno gospodarczymi, jak i kulturowymi. Język duński ustanowiono językiem urzędowym na wyspie. Pierwszy przekład Biblii na język grenlandzki (grenlandzki zachodni, czyli Kalaallisut) został opublikowany dopiero w 1822 roku.

Najbardziej istotni teologowie ewangeliccy dla luteranizmu grenlandzkiego XX i XXI wieku to:

     Kristian Mørch (1930-2017)

Grenlandzki biskup pochodzenia inuickiego, który został pierwszym biskupem Grenlandii po przywróceniu diecezji grenlandzkiej. Wybór Kristiana Mørcha był kluczowy przy kształtowaniu struktur Kościoła na Grenlandii i dążeniu do większej lokalnej autonomii w ramach Kościoła Ludowego Danii. Status własnej diecezji z biskupem w Nuuk uzyskano 6 maja 1993 roku, kiedy uchwalono Ustawę o Kościele na Grenlandii. Ustawa ta weszła w życie 1 listopada tego samego roku. Wskazuje ona również, że Kościół Zbawiciela (Vor Frelser Kirke) w Nuuk jest nową katedrą Grenlandii. Mørch wierzył i stanowczo twierdził, że grenlandzcy studenci powinni wracać do ojczyzny, aby pomagać w budowie kraju. Według artykułu w Kristeligt Dagblad doradzał grenlandzkim studentom, aby nie żenili się z Dunkami, jeśli nie byłyby gotowe osiedlić się na Grenlandii.

Sofie Petersen (1955)

28 maja 1995 roku, w wieku 39 lat, Petersen została ordynowana na biskupkę Grenlandii w Ewangelicko-Luterańskim Kościele Danii. Uroczystość odbyła się w kościele Hansa Egede, katedrze Grenlandii, w obecności królowej Małgorzaty II. Była drugą kobietą, która została biskupem w Duńskim Kościele Luterańskim, oraz drugim biskupem pochodzenia inuickiego. Petersen jest zdecydowaną orędowniczką sprawiedliwości klimatycznej. Ściśle współpracowała z rządem Grenlandii, aby zagwarantować, że prawo umożliwi zawieranie małżeństw jednopłciowych w kościołach i innych obiektach sakralnych. Przeszła na emeryturę w grudniu 2020 roku.

Paneeraq Siegstad Munk (1977)

W 2001 roku Munk uzyskała tytuł licencjata teologii na Uniwersytecie Grenlandzkim. Zastąpiła Sofie Petersen, która pełniła funkcję biskupa przez poprzednie 25 lat (1995–2020), i jest trzecim biskupem Grenlandii w historii. Z powodu pandemii COVID-19 jej oficjalne zaprzysiężenie zostało opóźnione do 2021 roku, co zbiegło się z 300. rocznicą przybycia Hansa Egede na wyspę i wprowadzenia tam luteranizmu. Złożyła przysięgę w październiku, a na ceremonii obecni byli królowa Małgorzata II oraz inni biskupi (w tym Marianne Gaarden, Jogvan Fridriksson i Henrik Stubkjær). Munk została ordynowana przez swoją poprzedniczkę i objęła urząd 1 grudnia 2021 roku. Podkreśliła, że język grenlandzki jest istotnym elementem Kościoła, a zainteresowanie królowej Małgorzaty II udziałem religijnym mieszkańców wyspy ma dla jego członków duże znaczenie.

Biskup grenlandzki jest częścią struktury folkekirken, czyli Danii, ale Kościół Grenlandii ma dość dużą autonomię, zwłaszcza w sprawach języka, kultury, zatrudniania duchownych lokalnych oraz organizacji parafialnej. Finansowanie w dużej części pochodzi z Grenlandii. Parafie i kościoły są rozproszone: około 17 parafii, kilkadziesiąt kaplic i kościołów parafialnych w osadach i miastach. Ponadto istnieją struktury pomocnicze: katechiści, lektorzy, organiści (nie zawsze w pełnym wymiarze), dekanaty.

Kościół na Grenlandii podlega władzom autonomicznym Grenlandii zarówno w zakresie ustawodawstwa, jak i finansowania. Grenlandzki Kościół różni się tym samym od Kościoła Ludowego na Wyspach Owczych, który 29 lipca 2007 roku został wyodrębniony z Duńskiego Kościoła Ludowego, stając się samodzielnym Kościołem Ludowym.

Amerykańskie starania przejęcia wyspy od końca 2024 roku argumentuje się w różnoraki sposób. Do części z nich odnosiłem się w mojej mowie sprzed roku (TUTAJ). Pojawiają się jednak nowe przesłanki, które mają wskazywać na większe podobieństwo Grenlandii do Stanów Zjednoczonych niż do Danii, w tym różnorodność konfesyjna. Wprawdzie na tej największej wyspie świata istnieją różne Kościoły chrześcijańskie, to najnowsze statystyki z lat 20-tych XXI wieku jednoznacznie wskazują, że ponad 90% mieszkańców Grenlandii należy do Kościoła Ludowego Danii (Folkekirken).

Literatura:

1. L. Bobé, Beskrivelse af Distrikterne i Sydgrønland: Godthaab Distrikt. Historie Kolonien Godthaab. In: G. C. Amdrup, L. Bobé, A. S. Jensen, H. P. Steensby (Hrsg.), Grønland i tohundredeaaret for Hans Egedes landing (= Meddelelser om Grønland. Band 60–61), 1921, 287 ff.

2. C. Lüdecke, East Meets West: Meteorological observations of the Moravians in Greenland and Labrador since the 18th century, 3 March 2016 at the Wayback Machine". History of Meteorology 2 (2005).

3. G.F. Holm, Godthaab (i: Salmonsens Konversationsleksikon, Anden Udgave Bind IX), 1919, 850. 

4. H. G. Schröter, Geschichte Skandinaviens, 2021, 50-51.

5. UNI_GL

6. K. Basiński, Grenlandia – kraina lodu pomiędzy polityką a religią, Jednota, 2025 (3), 6–7.

7. K. Basiński, Grenlandia i Dania - – trudne dziedzictwo przeszłości, Grudziądzki Przegląd Ewangelicki, 2026 (38), 23-31.