Jan Fryderyk I

Jan Fryderyk I (1503-1554), portret autorstwa Łukasza Cranacha Starszego z 1531 roku

Jan Fryderyk (Johann Friedrich) I był najstarszym synem elektora saskiego Jana Sta łego (1468–1532) z jego pierwszego małżeństwa z Zofią (1481–1503), córką księcia Meklemburgii Magnusa II. Jan Fryderyk poślubił Sybillę von Jülich-Kleve-Berg (1512–1554), córkę księcia Jana III, 9 lutego 1527 roku w Torgawie.

Jan Fryderyk promował Reformację, podobnie jak jego wuj i ojciec przed nim. Skonsolidował Kościół Krajowy i wypromował Uniwersytet w Wittenberdze. Od 1539 roku ustanawiał nowe konsystorze, które regulowały zarządzanie majątkiem kościelnym. Jego nauczycielem był Georg Spalatin, którego obdarzał wielkim szacunkiem przez całe życie. Na zamku w Torgawie zbudował kaplicę i zaprosił Lutra do odprawienia inauguracyjnego nabożeństwa w 1544 roku.

W okresie separacji monet saskich wspólne monety uzgodnione między Ernestynami i Albertynami po podziale lipskim w 1485 roku zostały tymczasowo zawieszone od 1530 roku do końca 1533 roku. Za czasów panowania Jana Fryderyka I poprzednia wspólnota monetarna z Jerzym Brodatym weszła w życie ponownie w 1534 roku.

W 1534 roku interweniował on w sporze Hansa Kohlhase'a z rycerzem z Zaschwitz, unieważniając tymczasowe porozumienie kompromisowe.

Jako przywódca Związku Szmalkaldzkiego stał na czele protestantów. Mając niewielki talent polityczny i słabą formę fizyczną wynikającą ze znacznej wagi i zamiłowania do alkoholu, Jan Fryderyk I był uparty i niezbyt przypominał męża stanu. Jako patron diecezji naumburskiej zastąpił legalnie wybranego przez kapitułę biskupa katolickiego Juliusa von Pfluga luteraninem Nikolausem von Amsdorf, namawiając tym samym cesarza do podjęcia kroków przeciwko Reformacji. Jan Fryderyk I rozważał także podobne arbitralne podejście, jak w Naumburgu w przypadku opactwa w Wurzen, które jednak znajdowało się pod wspólnym patronatem z jego kuzynem, księciem Saksonii Maurycym, co doprowadziło do alienacji obu książąt.

Jan Fryderyk I wydał 15 kwietnia 1542 roku tzw. tureckie rozporządzenie podatkowe, aby „przeciwstawiać się Turkom”.

W 1544 roku w Sejmu Rzeszy w Spirze cesarz Karol V po długim okresie odmowy potwierdził umowę małżeńską Jana Fryderyka I i sukcesję saską w obu liniach rodu Wettynów.

W związku z atakami na księstwo Braunschweig-Wolfenbüttel i schwytaniem księcia Heinricha, cesarz Karol V wyjął spod prawa na terenie Cesarstwa Jana Fryderyka I i członków Związku Szmalkaldzkiego 19 lipca 1546 roku. Podczas I wojny szmalkaldzkiej, która po tym nastąpiła, jego kuzyn, książę Maurycy Saski, który również był zwolennikiem nauk Marcina Lutra, stanął po stronie cesarza i najechał elektorską Saksonię. Wojska cesarskie odniosły zwycięstwo w bitwie pod Mühlberg 24 kwietnia 1547. Jan Fryderyk I został schwytany przez wojska cesarskie w Lochau tego samego dnia i skazany na śmierć 10 maja. Bardzo obojętnie usłyszał ten werdykt podczas partii szachów ze swoim przyjacielem Ernstem von Braunschweig-Grubenhag. Za wstawiennictwem wpływowych książąt (m.in. Marycego Saskiego) wyrok śmierci zamieniono na dożywocie. Jan Fryderyk I stracił elektorat i dużą część swoich ziem na rzecz Maurycego Saskiego.

Po pięciu latach niewoli uwolniono go 1 września 1552 roku na mocy traktatu w Pasawie. Jan Fryderyk I przebywał w Weimarze do ostatnich lat życia.

Jego posiadłość powiększyła się, gdy odziedziczył ziemie swojego brata Johanna Ernsta von Coburg. Znów doszło do kłótni z elektorem Maurycym Saskim, ponieważ Jan Fryderyk I nadal używał tytułu elektora i odpowiadającego mu herbu. 24 lutego 1554 roku wszystkie kwestie sporne pomiędzy elektorem Saksonii Augustem a Janem Fryderykiem I zostały rozstrzygnięte w traktacie z Naumburga. Na krótko przed śmiercią Jan Fryderyk I otrzymał kilka urzędów w Altenburg i tytuł „urodzonego elektora”. Były elektor podpisał umowę dzień przed śmiercią, tj. 2 marca 1554.

Pomimo tej porażki pozostał optymistą i podczas swojej niewoli cesarskiej kazał zbudować domek myśliwski w Augsburgu i Innsbrucku. Również podczas swojego uwięzienia Jan Fryderyk I kazał założyć liceum w Jenie jako zamiennik utraconego uniwersytetu w Wittenberdze, ale został on podniesiony do rangi uniwersytetu Jenajskiego dopiero przez cesarza Ferdynanda I w 1558 roku, po jego śmierci.

Zmarł nagle 3 marca 1554 roku – dziesięć dni po śmierci Sybilli. Jan Fryderyk I został pochowany obok swojej żony Sybilli w kościele miejskim w Weimarze. Otrzymał przydomek „wielkoduszny” za swoje zaangażowanie w Reformację i patronat myśli Marcina Lutra.

Jan Fryderyk I Saski, portret około 1550 roku autorstwa Tycjana

Już za życia Jan Fryderyk I był przedmiotem szeroko zakrojonej propagandy wizerunkowej o coraz bardziej reformatorskim charakterze. Typy portretów tworzone w tym celu w pracowni Łukasza Cranacha Starszego i rozpowszechniane w różnych mediach wywarły trwały wpływ na postrzeganie jego osoby i były aktualne aż do XX wieku. W pierwszych latach jego panowania przeważającą intencją było ustanowienie młodego elektora w tryptykach jako następcy Fryderyka III Mądrego i Jana Stałego. Później na znaczeniu zyskały poszczególne przedstawienia w insygniach wyborczych. Po klęsce w wojnie szmalkaldzkiej często skupiano się na nadaniu księciu blizny na twarzy jako protestanckiego męczennika. W późniejszych stuleciach przyjęto rodzaje portretów w zależności od zamierzonego przedstawienia.

W 1908 roku z okazji rocznicy Uniwersytetu Fryderyka Schillera w Wielkim Księstwie Saksonii-Weimar-Eisenach wybito dwie srebrne monety o nominałach dwóch i pięciu marek, przedstawiające portret Johanna Fryderyka I Wielkodusznego z mieczem i gronostajem.

Literatura:

1. J. Bauer, B. Hellmann (Hrsg.), Verlust und Gewinn. Johann Friedrich I., Kurfürst von Sachsen (= Bausteine zur Jenaer Stadtgeschichte, 8), 2003.

2. F.-L. Kroll (Hrsg.), Die Herrscher Sachsens: Markgrafen, Kurfürsten, Könige 1089–1918, 2004, 70 ff.

3. M. Rudersdorf, Johann Friedrich (I.) der Großmütige. In: V. Leppin, G. Schneider-Ludorff (Hrsg.), Das Luther-Lexikon, 2015, 320-321.