Dzieci Marcina i Katarzyny Luter: Marcin

Luter w kręgu swojej rodziny, grafika Petera Carla Geisslera z ok. 1825 roku

W wielu rodzinach narodziny dziecka wiążą się ze szczególnymi datami. Pierwszy syn małżeństwa Lutrów przyszedł na świat tuż przed pierwszą rocznicą ich ślubu, a drugi syn - dzień przed 48. urodzinami ojca. Urodzony 9 listopada 1531 (WATR 1,95,27f.; WA BR 5,1886,15f.) Marcin otrzymał jego imię. Rolę chrzestnych przejęli towarzysze stołu Lutra Borziwog von Dohna i szambelan elektora Johann von Rietesel. Hrabia von Dohna pochodził z czeskiej gałęzi rodziny. Od 1530 roku jego ojciec otwarcie deklarował swoje poparcie dla Jednoty Braci Czeskich, która w 1531 roku nawiązała stosunki z Marcinem Lutrem. Wysłanie młodego hrabiego, który zasiadł przy stole Reformatora razem ze swoim nauczycielem Hyneckiem Perknowskym, było aktem politycznym. Dohna był jednym ze studentów Veita Dietricha. Wychowawca poinformował ojca swojego podopiecznego o swojej roli ojca chrzestnego małego syna Lutra. W 1534 roku Hofmeister opuścił dom Lutra wraz z Peterem Wellerem.

Johann von Rietesel był bliskim powiernikiem elektora Jana Stałego. Po jego śmierci latem 1532 roku Rietesel był podejrzewany o korupcję i stracił urząd.

Reformator opisał swojego drugiego najstarszego syna jako psotnego (“schelckig”: WA TR 3,3690,30) i dlatego skupił się szczególnie na śmiałej, dziecięcej naturze Marcina, zwłaszcza gdy bawił się z psem:

Synek doktora Martinusa, noszący imię po ojcu, miał psa, z którym się bawił. Gdy ojciec to zobaczył, powiedział: „Ten chłopiec czynem i czynem głosi Słowo Boże, jak mówi Bóg: «Panuj nad rybami morskimi i zwierzętami ziemskimi», bo pies znosi wszystko od dziecka” (WA TR 2,1638,9-12), drewnianymi mieczami (WA TR 3,3871,14-16) i lalką (WA TR 4,4364).

Oprócz listów i Mów Stołowych, w publikacji zamieszczono także kilka relacji gości z życia rodziny Lutrów. Osobisty lekarz Reformatora Matthäus Ratzeberger zanotował, że po kolacji z towarzyszami stołu Marcin Luter chętnie sięgał po książki muzyczne ze swojego gabinetu i zapraszał każdego, kto miał na to ochotę, do wspólnego muzykowania. Marcin Luter szczególnie upodobał sobie muzykę starych mistrzów i lubił śpiewać. Jego młodzi synowie Marcin i Paul mieli dobre głosy i musieli wziąć udział w śpiewaniu po kolacji.

Jednak psotna natura młodego Marcina spowodowała także bezradność Reformatora w karierze zawodowej syna, którego rozwój po jego śmierci powierzono Melanchtonowi i innym jako opiekunom i nauczycielom. Johannes Stromer von Auerbach podarował mu wydrukowany w 1539 roku w Bazylei egzemplarz tłumaczenia Nowego Testamentu, jakie dokonał jego ojciec, jako prezent z życzeniami sukcesów w nauce. Po śmierci matki Katarzyny w 1552 roku i przeprowadzce brata Jana do kancelarii Elektoratu w Weimarze, Marcin był najstarszy w kręgu rodzeństwa. Po powrocie do domu rodzinnego w 1553 roku rodzeństwo musiało rozpocząć nowe życie i zbudować je bez matki. Trzeba było zająć się gośćmi w domu Lutra, gospodarstwie domowym, ogrodach, bursą i majątkiem Wachsdorf. Wśród osób w bursie zmarłej Katarzyny von Bora był dość zamożny Stanislaus Gorka (Stanisław Górka), który został wymieniony w 1554 roku jako uczeń Filipa Melanchtona i który otrzymał patronat nad kościołami w Kole od polskiego króla Zygmunta Augusta na sejmie cesarskim w Piotrkowie Trybunalskim 27 stycznia 1559.

Marcin później przeniósł się do Wachsdorf i nigdy nie przyjął płatnego stanowiska. Tam najwyraźniej zwrócił się ku przemysłowi piwowarskiemu. Powszechną praktyką wśród szlachty wiejskiej stało się konkurowanie z miastami nie tylko poprzez uprawę roli na swoich majątkach, ale także poprzez dochodowe warzenie piwa. Marcin mógł oferować tańsze i lepsze piwo, ponieważ sam uprawiał niezbędny jęczmień i chmiel, a także mógł je dłużej przechowywać dzięki większemu kapitałowi własnemu. W 1555 roku miasta Wittenberga, Kemberg i Schmiedeberg wniosły skargę na majątek Wachsdorf. W 1558 roku synowie Reformatora pożyczyli Łukaszowi Cranachowi Młodszemu tysiąc guldenów i zastawili majątek Wachsdorf, który później mu odsprzedali. W 1558 roku Paweł Luter przyjął stanowisko profesora w Jenie i opuścił Wittenbergę wraz z rodziną. Po zastawieniu majątku Wachsdorf pod hipotekę Marcin wrócił do domu rodziców. 2 września 1560 roku poślubił Annę Hellinger, córkę wittenberskiego prawnika i burmistrza Thomasa Hellingera. Ojciec Anny pochodził z Mistelbach w Dolnej Austrii i najwyraźniej znał idee Lutra. Ewangelickie wspólnoty, które powstały w Austrii, zostały wypędzone w drugiej połowie XVI wieku w ramach kontrreformacji. 23-letni Hellinger zapisał się na uniwersytet w Wittenberdze 13 czerwca 1528 roku, a później studiował prawo. W 1549 roku został wybrany burmistrzem. Niestety, z małżeństwa Anny i Marcina nie narodziło się żadne dziecko.

Na początku 1563 roku książę Jan Fryderyk Pomorski poszukiwał odpowiedniego lokum dla swoich młodszych braci Ernesta Ludwika i Barnima, którzy mieli studiować na słynnym uniwersytecie w Wittenberdze. W ich otoczeniu znajdowało się 16 osób, w tym mistrz kuchni, kucharz, nauczyciel i fryzjer. Profesor prawa Georg Cracow wynegocjował z Marcinem Lutrem czynsz w wysokości 100 guldenów, a książęta wraz ze swoją świtą wprowadzili się do domu Lutra 11 kwietnia 1563 roku. Ponieważ dom był w opłakanym stanie, mistrz dworu Christoph Kussow musiał dokonać najpotrzebniejszych napraw. Samemu cieśli zapłacił 25 talarów. W liście do Szczecina prosił o dostarczenie książętom łóżek, świec, masła, boczku, dziczyzny, łososi, płaszczek, fląder i futer. Książęta i ich świta potrzebowali również koni, aby móc dojechać do kościoła. Nad Pomorzanami w siedmiu innych pokojach mieszkali studenci, którzy biegali i łapali wszystko, co wpadło im w ręce. Sam Marcin mieszkał z żoną Anną na parterze i, ku irytacji Kussowa, często i chętnie wpraszał się do izb książęcych. Dlatego wkrótce Ernest Ludwik i Barnim wprowadzili się do pustego domu Crucigera i płacili 20 guldenów więcej za czynsz.

Po odejściu książąt pomorskich synowie Reformatora musieli pogodzić się z tym, że nie będą mogli utrzymać domu rodzinnego. Marcin popadł wszędzie w długi i po sporach został od nich uwolniony przez swoich braci Jana i Pawła, co ostatecznie doprowadziło do sprzedaży domu ich rodziców. 27 września 1564 roku sprzedali go Uniwersytetowi w Wittenberdze za 3700 guldenów, za zgodą ich siostry Małgorzaty. Ze sprzedaży natychmiast otrzymali od uniwersytetu 1700 guldenów. Pozostała część miała zostać wypłacona w dwóch ratach, w latach 1567 i 1572. 

Z inicjatywą zakupu Domu Lutra dla uczelni wyszedł elektor saski August, który chciał tam urządzić mieszkania dla stypendystów. Synowie Reformatora zgodzili się, zwłaszcza Marcin Luter Młodszy, który był mocno zadłużony i szczególnie potrzebował pieniędzy.

Podpisy trzech synów Lutra, od lewej: Jana, Marcina i Pawła

Na początku 1565 roku w Domu Lutra nadal mieszkali studenci. 15 marca Petrus Jäger, młody duchowny z Moraw, który mieszkał ze studentem Hieronimem Opitzem, spadł ze schodów. Uraz głowy był tak poważny, że następnego dnia zmarł na skutek odniesionych obrażeń. Wypadek ten zdarzył się kilka dni po śmierci Marcina Lutra Młodszego. Zmarł 4 marca 1565 roku w wieku zaledwie 33 lat. Marcin nie został pochowany na cmentarzu za miastem, tak jak jego siostra Elżbieta i Magdalena, lecz z honorami na cmentarzu przykościelnym. Jego grób znajdował się mniej więcej w połowie drogi między północną wieżą kościoła miejskiego (niem. Stadtkirche St. Mariens), a rzędem domów oddzielającym cmentarz kościelny od rynku.

Po przejęciu Domu Lutra administracja uniwersytetu najwyraźniej oczyściła go około 1565 roku przed rozpoczęciem szeroko zakrojonych prac budowlanych, a pozostałości wywieziono na południową stronę domu. Znalezione tam w ostatnich latach podczas wykopalisk przedmioty ukazują codzienne życie rodziny Lutrów.

Literatura:

1. K. Bärenfänger, Kinder Luthers. In: V. Leppin, G. Schneider-Ludorff (Hrsg.), Das Luther-Lexikon, 2015, 343.

2. E. Strauchenbruch, Luthers Kinder, 2017, 92-106.