Wojna chłopska – nazewnictwo i historia badań

W Muzeum Wojny Chłopskiej w Böblingen

1. Zdefiniowanie zjawiska

Wydarzenia 1525 roku były nazywane już przez współczesnych „wojną chłopską” (niem. Bauernkrieg). Jednak wśród samych powstańców tego określenia używano niezwykle rzadko. W 1795 roku historyk Georg Friedrich Sartorius rozpoczął cykl monografii zatytułowanych „Próba historii niemieckiej wojny chłopskiej”. Wraz z dziełem „Historia Wielkiej Wojny Chłopskiej”, napisanym przez Wilhelma Zimmermanna i opublikowanym w latach 1841–1843, wydarzenia z lat 1524–1526 stały się w końcu sprawą niemiecką, w której głównymi aktorami byli chłopi. Wydarzenia w krajach alpejskich, Szwajcarii i Austrii, są tam omawiane jedynie mimochodem. Wszyscy inni historycy również poszli za tym wzorem, tak że termin „(niemiecka) wojna chłopska” (niem. (Deutscher) Bauernkrieg) stawał się coraz bardziej ugruntowany.

Jednak ożywienie społeczne nie ograniczało się do chłopów. Peter Blickle starał się oddać sprawiedliwość udowodnionemu już zaangażowaniu mieszkańców miast i górników, używając określenia „Rewolucja zwykłego człowieka” (niem. Revolution des Gemeinen Mannes) lub „Rewolucja 1525 roku”, w których zdefiniował „zwykłego człowieka” jako podmiot, który nie rządzi: chłop, obywatel wiejskiego miasteczka, mieszczanin wyłączony z urzędów miasta cesarskiego, górnik i chciał być zrozumiany, który stawał w opozycji do opresyjnej władzy. Termin wprowadzony w 1975 roku był początkowo krytykowany na Wschodzie i Zachodzie ze względu na niejednoznaczność źródła. Teza Blickla jest obecnie powszechnie akceptowana.

2. Historia badań

Kronikarz Lorenz Fries opisał wydarzenia na terenie książąt-biskupów würzburskich w swoim dziele „Historia wojny chłopskiej we Wschodniej Frankonii”, jednak zainteresowanie wydarzeniami 1525 roku szybko wygasło w historiografii. Kroniki okresu poreformacyjnego dostarczały co najwyżej skąpych informacji. Pamięć o wojnie chłopskiej przetrwała w kontrowersyjnej literaturze XVII i XVIII stulecia. Wojnę chłopską przez długi czas postrzegano jako żenujący błąd protestantów, za co katolicy mieli do nich pretensje. Georg Friedrich Sartorius rozpoczął serię monografii zatytułowanych „Próba historii wojny chłopskiej w Niemczech” (1795) i przybliżyła ją do Wielkie Rewolucji Francuskiej. W ten sposób wojna chłopska balansowała pomiędzy tyranią a wolnością. Leopold von Ranke określił je jako „największe naturalne wydarzenie państwa niemieckiego”, w którym elementarne siły ludowe zakłóciły rozsądny przebieg Reformacji. W latach 1841-1843 Wilhelm Zimmermann napisał trzytomowe dzieło historyczne „Historia ogólna Wielkiej Wojny Chłopskiej”. Dla Zimmermanna wojna chłopska była „walką o wolność z nieludzkim uciskiem, o światło z ciemnością”. Dla teologa, radykalnego demokraty, a później lewicowego członka Parlamentu Kadłubowego we Frankfurcie nad Menem, istniały wyraźne podobieństwa między walką chłopów z 1525 roku, a obecną walką o wolność i demokrację. Dla Fryderyka Engelsa była to „największa próba rewolucji narodu niemieckiego”. Dla Engelsa powstanie w Turyngii było punktem kulminacyjnym niemieckiej wojny chłopskiej. Wiązało się to z twórczością Thomasa Müntzera, którego program najwyraźniej artykułował „antyfeudalne” cele powstania i który najlepiej potrafił zintegrować w swoim ruchu różne siły „antyfeudalne”. Karol Marks określił to jako „najbardziej radykalny fakt w historii Niemiec”. Marks postrzegał wojnę chłopską jako konsekwentne powstanie uciskanego narodu w procesie przejścia od feudalizmu do kapitalizmu.

W 1933 roku Günther Franz opublikował szczegółowy opis przebiegu wojny chłopskiej, opierając się na własnych studiach archiwalnych i znajomości całej lokalnej i regionalnej literatury historycznej. Franz rozumiał wojnę chłopską jako konflikt polityczny pomiędzy dążącymi do suwerenności władcami terytorialnymi a społecznościami rolniczymi walczącymi o zachowanie autonomii. W latach siedemdziesiątych Franz potwierdził swoje stanowisko, „że wojna chłopska nie została rozpoczęta głównie z powodów ekonomicznych lub religijnych”. Raczej widział jej przyczynę w państwie terytorialnym. Obszerna praca Franza kształtowała badania nad wojną chłopską przez dziesięciolecia. Naukowe przemyślenie na nowo rozpoczęło się w latach sześćdziesiątych XX wieku, najpierw w NRD, a później w Republice Federalnej Niemiec.

Wojna chłopska miała niezwykłe znaczenie dla marksistowskiego spojrzenia na historię w NRD i była jednym z głównych obiektów badań historycznych. Według tego obrazu historia była regularnym ciągiem formacji społecznych. Cytując Fryderyka Engelsa, w terenach NRD w latach 1476-1525 rozwinęła się koncepcja „wczesnej rewolucji burżuazyjnej”, która połączyła wojnę chłopską i reformację w jeden ruch. Badacze zachodnioniemieccy oburzyli się między innymi „rewolucją burżuazyjną” bez obywateli, ale z opóźnieniem zajęli się tą koncepcją. Badania odnotowały trwały wzrost w 1975 roku, wraz z 450. rocznicą niemieckiej wojny chłopskiej. W ciągu jednego roku powstało prawie 500 publikacji. W 1975 roku Peter Blickle opublikował swoją książkę „The Revolution of 1525”, jedyną monografię na temat wojny chłopskiej, która poruszyła całościowy problem. Dla Blickla powstanie było czymś więcej niż wojną chłopską, było rewolucją. Sponsorem był nie tylko chłop, ale „zwykły człowiek”, czyli cała nieuprzywilejowana ludność (chłopi, obywatele miast wiejskich i niesamodzielni obywatele miast cesarskich, górnicy itd.).

Literatura:

1. P. Blickle, Der Bauernkrieg. Die Revolution des Gemeinen Mannes, 2006, 46f.

2. P. Blickle, Die Revolution von 1525, 2004, 2004, 195.

3. W. Reinhard, Probleme deutscher Geschichte 1495–1806. Reichsreform und Reformation 1495–1555. In: Ders. (Hrsg.): Handbuch der deutschen Geschichte, 2001, 300f.

4. L. von Ranke, Deutsche Geschichte im Zeitalter der Reformation. Bd. 2, hrsg. von Paul Joachimsen (Gesamtausgabe, 1. Reihe, 7. Werk), 1925, 165.

5. W. Zimmermann, Allgemeine Geschichte des großen Bauernkrieges. 1. Teil, 2. Auflage 1847, 5f.

6. Fr. Engels, Der deutsche Bauernkrieg. In: Karl Marx, Friedrich Engels, Werke, Bd. 7, 1960, 409.

7. R. Jonscher, Baunerkriegerinnern in Thüringen. In: Günter Vogler (Hrsg.): Bauernkrieg zwischen Harz und Thüringer Wald, 2008, 467–483.

8. K. Marx, Zur Kritik der Hegelschen Rechtsphilosophie. Einleitung. In: Karl Marx, Friedrich Engels, Werke, Bd. 1, 1976, 386.

9. Th. Kaufmann, Der Bauernkrieg. Ein Medienereignis, 2024.

10. G. Schwerhoff, Auf dem Weg zum Bauernkrieg. Unruhen und Revolten am Beginn des 16. Jahrhunderts (= Konflikte und Kultur. Bd. 43), 2024.