Konflikt Erazma z Lutrem i Reformacją wittenberską

Albrecht Dürer, Portret Erazma z Rotterdamu, ok. 1520

Erazm i Luter nigdy nie spotkali się osobiście, ale korespondowali od 1519 roku. Pod koniec 1516 roku bibliotekarz i sekretarz Fryderyka III Mądrego Jerzy Spalatin podjął próbę nawiązania pierwszego kontaktu listownego. W swoim liście Spalatin przedstawił przebywającemu wówczas w Bazylei Erazmowi tezę młodego augustianina eremity Marcina Lutra, który uważał, że wyjaśnienie Erazma na temat „Justitii” Pawła z Tarsu jest nieprecyzyjne i że grzech pierworodny jest nie wystarczająco uwzględniony. List pozostał bez odpowiedzi. 28 marca 1519 roku Marcin Luter napisał po raz pierwszy list do Erazma. 31 października 1517 roku Luter opublikował swoje 95 Tez, co wywołało gorące dyskusje w kręgach kościelnych, być może więc szukał wsparcia u Erazma. Zamiast tego 14 kwietnia 1519 Erazm zwrócił się bezpośrednio do elektora Fryderyka III Mądrego. Pisał między innymi, że Marcin Luter był mu „całkowicie nieznany”, ale każdy, kto go znał, powinien „aprobować jego życie”. 30 maja 1519 roku doktor Luter otrzymał po raz pierwszy osobisty list od Erazma. Podczas gdy wittenberski profesor teologii zajął „twarde stanowisko” wobec tego, co uważał za dekadenckie w papiestwie, Erazm prowadził kampanię na rzecz „wewnętrznych reform” Kościoła i prosił Lutra o umiar, jak w swoim liście z 30 maja 1519. Relacje pomiędzy czołowymi przedstawicielami obu stronnictw były początkowo życzliwe, jednak nie doszło nigdy do szerszej współpracy pomiędzy nimi. Erazm, będąc zwolennikiem stopniowych reform, odnosił się nieprzychylnie do gwałtowności ruchu zapoczątkowanego przez Lutra. Reformator cenił natomiast intelektualne zdolności Erazma, jednak krytykował go za niewłaściwe w jego opinii zrozumienie Ewangelii, łaski Bożej oraz brak dostatecznego skupienia się na Odkupieniu, jakiego dokonał Chrystus na krzyżu. Z czasem konflikt nabierał siły, jednak obie strony unikały otwartego starcia.

Dyskusja o wolnej woli

Różnice wkrótce uwidoczniły się także w kwestiach religijnych. O ile Erazm wysuwał tezę, że Bóg dał człowiekowi wolną wolę wyboru między dobrem a złem, która oczywiście mogła stać się skuteczna jedynie dzięki łasce Bożej, o tyle Luter polemizował z grzechem pierworodnym i wszechmocą Boga, przez którą każdy czyn ludzki był z góry przesądzony. Luter porównał ludzką wolę do konia, „na którym jeździ diabeł” lub którym kieruje Bóg. Nie da się pozbyć jednego z dwóch jeźdźców, gdyż każdy los ludzki jest z góry przesądzony i kończy się albo w piekle, albo w niebie. Miłość i nienawiść Boga są wieczne i niezmienne, pisał Luter w swojej odpowiedzi do Erazma, istniały „zanim założono fundamenty świata”, jeszcze zanim powstała wola lub dzieła woli.

„De libero arbitrio“ (O wolnej woli)

Erazm z Rotterdamu napisał ten traktat w odpowiedzi na teologię Marcina Lutra i za namową wielu współczesnych, w tym papieża. Autor zajmuje stanowisko – częściowo polemiczne – wobec tezy Lutra, że ​​o losie człowieka po śmierci decyduje wyłącznie łaska Boża (sola gratia), a nie jego własne uczynki (doktryna o usprawiedliwieniu, nauka o predestynacji). Należy to odróżnić od wolności woli, która odnosi się do ogólnej woli i działań człowieka: łacińskie „arbitrium“ oznacza „wolność wyboru“ w przeciwieństwie do „voluntas“ (wola, życzenie w znaczeniu pragnienia, łac. voluptas). Stanowisko reprezentowane przez Erazma odzwierciedla, choć nie bezkrytycznie, stanowisko „starej wiary”, czyli Kościoła papieskiego, że decydując się na czynienie dobra, człowiek może niejako zadecydować o swojej łasce u Boga poprzez właściwe postępowanie.

O ile dla Erazma człowiek może zmieniać się w tę czy inną stronę, wybierać dobro lub zło, i w ten sposób Bóg i szatan przyjmują pozycję obserwatora, aby patrzeć na ludzką dynamikę woli, dla Lutra człowiek byłby zaangażowany w bezpośrednią konfrontację między Bogiem a diabłem i byłby kierowany w tę czy inną stronę przez swoją wewnętrzną wolę.

Doktor Luter konsekwentnie zaprzeczał wolnej woli człowieka. Po upadku człowieka nie ma wolnej woli, ludzkiej zdolności wyboru, dlatego łacińskie „arbitrium“ oznacza „decyzję, wolną decyzję”. Zdaniem Lutra kwestia zbawienia jest wyłącznie aktem łaski Bożej. Człowiek nie może niczego sprzyjać i niczemu zapobiegać nie czynami i wysiłkami. Ludzkie działania i akty woli zawsze wpływają na osobę zewnętrzną i nie mają żadnego związku z Boską drogą łaski. Luter podąża za kierunkiem pawłowo-augustyńskim, według którego wszystko zależy od wyboru przez Boga łaski po grzechu pierworodnym, zasadniczo zepsutym człowiekiem.

Marcin Luter przedstawił w grudniu 1525 pismo „De servo arbitrio“ (O woli związanej/O niewolnej woli), które można postrzegać jako reakcję na humanistyczną doktrynę dzieła Erazma „De libero arbitrio“ (wrzesień 1524). Tekst luterski jest uważany za jedno z jego najważniejszych dzieł teologicznych. Część historyków – szczególnie z obozu protestanckiego – podzielała później tę ocenę i krytykowała postawę Erazma, którą postrzegano jako niezdecydowaną. Erazm odpowiada brutalnym tekstem „Hyperaspistes”, w którym stanowczo wypowiada się przeciwko Lutrowi i jego Reformacji. Następnie Luter pisze pełen nienawiści list do Erazma: „Kiedy się modlę: Twoje imię będzie uświęcone, przeklinam Erazma i wszystkich heretyków, którzy bluźnią i profanują Boga”. Na późniejszy, ugodowy, ale raczej żartobliwy list do Lutra Erazm odpowiada następującymi słowami: „Po co te wszystkie pogardliwe uwagi i podłe kłamstwa o tym, że jestem ateistą, sceptykiem w sprawach wiary, bluźniercą i że nie nie wiem co jeszcze... To, co wydarzyło się między nami, nie jest ważne, a zwłaszcza dla mnie, który jest bliski śmierci; Ale każdą przyzwoitą osobę taką jak ja denerwuje fakt, że cały świat zostaje zniszczony przez twoje aroganckie, bezwstydne i buntownicze zachowanie.“

Eskalacja konfliktu ze strony Marcina Lutra znalazła reakcję między intelektualistami XVI wieku. "Sodalitas litteraria" to nazwa stowarzyszeń naukowych, które oferowały badaczom i zwolennikom renesansowego humanizmu w Europie Środkowej platformę wymiany i dalszego rozwijania swoich pomysłów dzięki wymianie listownej. Grupa dyskusyjna na temat Reformacji z siedzibą w Norymberdze, zrzeszona najpierw wokół Johanna von Staupitza (sodalitas Staupitziana) przerodziła się w latach 20-tych XVI wieku w sodalitas Martiniana. Jej członkami byli: Johann von Staupitz, Lazarus Sprengler, Wenzeslaus Linck, Albrecht Dürer, Marcin Luter, Kaspar Nützel, Christoph Scheurl, Wilibald Pirckheimer, Hieronymus Holzschuher. Po ostrej wymianie korespondencyjnej Lutra z Erazmem grupa intelektualistów rozpadła się…

Literatura:

1. J. D. Tracy, Two Erasmuses, two Luthers. Erasmus' strategy in defense of "De libero arbitrio". In: Archiv für Reformationsgeschichte, 1987 (78), 37–60.

2. J. Huizinga, Erasmus und Luther. Europäischer Humanismus und Reformation, 2006, 157f.

3. V. Leppin, Martin Luther, 2017, 246-257.

4. H. Thomsen, Hvem tænkte hvad, 1971, 125.

5. H. Schilling, Martin Luther. Rebell in einer Zeit des Umbruchs, 2017, 388-397.

6. J. Sojka, Wszechmocny Bóg i niewolna wola. Kluczowe motywy luterskiej teologii w interpretacji współczesnych badaczy jego spuścizny, Roczniki Teologiczne, 2020 (67), 111-139.

7. A. S. K. Nielsen, Tro og tvivl: Erasmus og Luther i dialog, 2023, 20ff.

8. L. M. Bøgeskov, Erasmus og Luther: En konflikt i renæssancen, 2021, 32ff.