Jak powstała Formuła Zgody (Formula Concordiae, FC)?
 |
| Spotkanie w klasztorze w Berge |
Formuła Zgody miała na celu rozstrzygnięcie sporów, które powstały na terytoriach protestanckich po śmierci Marcina Lutra w 1546 roku, ponieważ Elektorat Saksonii podążał za łagodnym kierunkiem melanchtonicznym (filipizm), podczas gdy Ernestyńska Saksonia i Wirtembergia (Szwabia) reprezentowały ortodoksyjny luteranizm (gnezjoluteranie). Formuła Zgody (FC) miała na celu rozstrzygnięcie wewnątrzluterańskich sporów doktrynalnych i była próbą obrania „drogi środka”, via media. Formuła Zgody została zaprojektowana jako wewnątrzluterański dokument konsensusu.
Teolog z Wirtembergii Jakob Andreae opowiadał się za zjednoczeniem luteran od 1567 roku i zyskał poparcie różnych terytoriów i ich czołowych teologów. Pierwszym etapem wstępnym była Konkordia Szwabska (Schwäbische Concordiae) autorstwa Andreae z 1573 roku, która została przerobiona na Konkordię Szwabsko-Saską rok pόźniej. Po upadku filipistów siłą napędową wysiłków w 1575 roku stała się Saksonia Elektoralna. Na zjeździe, który odbył się w od 9 kwietnia do 7 czerwca 1576 roku w dawnej siedzibie rządu saskiego w Torgawie, w którym uczestniczyli Jakob Andreä (1528–90), Martin Chemnitz (1522–86), Nikolaus Selnecker (1528–92), David Chytraeus (1531–1600), Andreas Musculus (1514–81), Christoph Körner (1518–94), Caspar Heyderich (1517–86), Paul Crell (1532–79), Maximilian Mörlin (1516–84), Wolfgang Harder (1522–1602), Daniel Gräser (1504–91), Nicholas Jagenteufel (1520–83), Johannes Cornicaelius, John Schütz (1531–84), Martin Mirus (1532–93), Georg Listenius (1532–96), and Peter Glaser (1528–83), doszło do Porozumienia Szwabsko-Saskiego oraz opracowania tzw. Księgi Torgawskiej z 1576 roku. Mniejsza grupa (Andreä, Chemnitz, Selnecker, Chytraeus, Musculus i Körner) pracowała nad dokumentem rok później w opactwie Berge, niedaleko Magdeburga, zarówno od 1 do 14 marca, jak i w maju 1577 roku. Najważniejszymi twórcami Formuły Zgody byli Jakob Andreä i Martin Chemnitz. Są one identyczne z „Solida Declaratio” Formuły Zgody. Jako streszczenie (Epitome), które Andreae napisał już w 1576 roku, uznano za wersję skróconą.
Formuła ta uniemożliwiała jakiekolwiek zbliżenie z ewangelicyzmem reformowanym. Dzieje się tak szczególnie poprzez nauczanie o Wieczerzy Pańskiej. Czysto symboliczna lub duchowa koncepcja Wieczerzy Pańskiej zostaje odrzucona. Dogmat o obecności Ciała i Krwi Chrystusa podczas Wieczerzy Pańskiej staje się dogmatem luterańskim. To sprawia, że linia podziału między kalwinizmem jest ostateczna.
Formuła Zgody (FC) zyskała uznanie kościelne m.in. w Elektoracie Saksonii, Brandenburgii Elektorskiej, Elektoracie Palatynatu, 20 księstwach, 24 powiatach i 35 miastach cesarskich. Swoim podpisem poparło ją od 8 000 do 9 000 teologów luterańskich. Jednak nie wszystkie terytoria luterańskie popierały ją, dlatego nie jest ona dziś uważany za dokument wyznaniowy we wszystkich Kościołach ewangelicko-luterańskich. W ten sposób została m.in. nieakceptowane w Hesji, Palatynacie Dwόch Mostόw, księstwie Anhalt, Pomorzu, Holsztynie, Danii, Szwecji, Norymberdze i Strasburgu, a rząd królowej Anglii Elżbiety I Tudor lobbował w ambasadach niemieckich, aby zapobiec jego przyjęciu przez stany niemieckie. Książę Juliusz z Braunschweig-Wolfenbüttel, który był jednym z najbardziej zagorzałych zwolenników, po sporze nie zgodził się, aby jego syn został mianowany księciem-biskupem Halberstadt. W elektorskiej Branbenburgii w XVII wieku skreślono go z listy ksiąg wyznaniowych, po tym jak elektorzy opowiedzieli się za ewangelicyzmem reformowanym.
Wszyscy pastorzy w Saksonii Elektorskiej musieli zaangażować się w Formułę Zgody. Rozesłano werset:
„Pisz, drogi panie, pisz,
abyś pozostał w parafii”.
Księga Zgody (Liber Concordiae) została opublikowana w 1580 roku jako zbiór wiążących tekstów wyznaniowych: zawiera Formułę Zgody, a także wyznania wczesnego Kościoła i Reformacji, które uznała za wiarygodne. Dzięki temu autorytatywnemu zbiorowi proces formowania wyznania kościołów luterańskich uważa się za zakończony.
Formuła Zgody (FC) została napisana w języku niemieckim. Chemnitz i Selnecker dostarczyli późniejsze tłumaczenie na łacinę. Część pierwsza, zatytułowana Epitome, zawiera dwanaście artykułów oceniających i rozstrzygających dotychczas kontrowersyjne punkty doktryny. Najpierw zostaje przedstawiona kwestia kontrowersyjna (status controversiae), ortodoksyjny pogląd na kontrowersyjny punkt zostaje podsumowany w tak zwanych afirmacjach, a na końcu przeciwstawne nauczanie zostaje zidentyfikowane w negatywie lub antytezie zgodnie z jej głównymi punktami i natychmiast „odrzucone i skazany".
Druga część, zwana Solida Declaratio (= szczegółowe wyjaśnienie), omawia te same artykuły w kontekście i jest właściwie księgą z Torgawy po zmianach uzgodnionych w klasztorze w Berge, dlatego nazywa się ją także Księgami z Berge.
Część pierwsza - Epitome O zasadniczej regule i normie
I. O GRZECHU PIERWORODNYM (De peccato originis) - Przeciwko Matthiasowi Flaciusowi, który twierdził, że grzech pierworodny jest częścią natury ludzkiej.
II. O WOLNEJ WOLI (De libero arbitrio) - Wyraźne odrzucenie ewentualnego zwrócenia woli ku łasce Bożej w nawiązaniu do „De servo arbitrio” Marcina Lutra w związku ze sporem synergistycznym.
III. O SPRAWIEDLIWOŚCI WIARY PRZED BOGIEM (De iustitia fidei coram deo) - Zarówno przeciwko Andreasowi Osiandrowi, który rozumiał usprawiedliwienie jako zamieszkiwanie boskiej natury Chrystusa w człowieku, jak i przeciwko Franciscusowi Stancarusowi, który widział jedynie działanie ludzkiej natury Chrystusa, w toku sporu osiandrowskiego: kodyfikacja sprawiedliwej koncepcji usprawiedliwienia Melanchtona.
IV. O DOBRYCH UCZYNKACH (De bonis operibus) - Zarówno przeciwko Georgowi Majorowi, który opisywał dobre uczynki jako konieczne do szczęścia, jak i przeciwko Nikolausowi von Amsdorffowi, który w toku sporu majorystycznym twierdził, że dobre uczynki szkodzą szczęściu. Zamiast tego koncentracja na sola fide.
V. O ZAKONIE I EWANGELII (De lege et evangelio) - Stwierdzenie, że Ewangelia jest wyłącznie kazaniem o łasce, a nie kazaniem o Prawie (Zakonie) czy pokucie. Oświadczenie ma związek z sporem antynomistycznym.
VI. O TRZECIEJ FUNKCJI ZAKONU (De tertio usu legis) - Przeciwko poglądowi, że narodzony na nowo chrześcijanin nie potrzebuje już Prawa (Usus in renatis lub tertius usus legis).
VII. O WIECZERZY PAŃSKIEJ (De coena domini) - W toku drugiego sporu eucharystycznego odrzucenie reformowanej i katolickiej doktryny o sakramencie i podkreślenie realnej obecności i wszechobecności Chrystusa.
VIII. O OSOBIE CHRYSTUSA (De persona Christi) - Nacisk na „najwyższą komunię” natury boskiej i ludzkiej w Chrystusie.
IX. O ZSTĄPIENIU CHRYSTUSA DO PIEKIEŁ (De descensu Christi ad inferos) - Po pogrzebie Chrystus w ludzkiej i boskiej naturze poszedł do piekła, pokonał diabła i tym samym wyrwał mu władzę piekielną.
X. O KOŚCIELNYCH OBRZĘDACH, ZWANYCH OGÓLNIE ADIAFORA LUB RZECZAMI POŚREDNIMI I OBOJĘTNYMI (De ceremoniis ecclesiasticis) - Nawet obawy dotyczące święceń i obrzędów, tzw. adiafora („rzeczy drugorzędne”), nie tolerują żadnych kompromisów w statusie spowiedzi.
XI. O WIECZNEJ OPATRZNOŚCI I WYBORZE BOŻYM (De aeterna praedestinatione Dei) - Predestynacja do zbawienia daje nadzieję, nie ma predestynacji do potępienia, jak twierdzą Kalwin i Zwingli.
XII. O INNYCH HEREZJACH I SEKTACH, KTÓRE NIGDY NIE PRZYZNAŁY SIĘ DO WYZNANIA AUGSBURSKIEGO (De aliis haeresibus et sectis) - Przeciwko anabaptystom, błędom władz i służb porządków, przeciwko szwenkfeldystom, arianom i antytrynitarzom.
Tekst Formuły Zgody (FC) jest dostępny online TUTAJ.
W te lata przypadła również walka przeciw kryptokalwinistom, zwolennikom Melanchtona, który zmarł w 1560 roku. Byli oni prześladowani przede wszystkim w Saksonii, dochodziło nawet do uwięzień i jednej egzekucji. Dopiero teraz naprawdę „obrus został przecięty”, a nie już w Marburgu w 1529 roku. Wzywana w Marburgu „chrześcijańska miłość” mimo różnic – rozwiała się. Kamienna inskrypcja domowa w Wittenberdze z tego czasu mówi sama za siebie: „Słowo Boże i pisma Lutra są trucizną papieża i Kalwina.” (niem. „Gottes Wort und Lutheri Schrift ist des Bapst und Calvini Gift“)
Teolog z Wirtembergii Jakob Andreae opowiadał się za zjednoczeniem luteran od 1567 roku i zyskał poparcie różnych terytoriów i ich czołowych teologów. Pierwszym etapem wstępnym była Konkordia Szwabska (Schwäbische Concordiae) autorstwa Andreae z 1573 roku, która została przerobiona na Konkordię Szwabsko-Saską rok pόźniej. Po upadku filipistów siłą napędową wysiłków w 1575 roku stała się Saksonia Elektoralna. Na zjeździe, który odbył się w od 9 kwietnia do 7 czerwca 1576 roku w dawnej siedzibie rządu saskiego w Torgawie, w którym uczestniczyli Jakob Andreä (1528–90), Martin Chemnitz (1522–86), Nikolaus Selnecker (1528–92), David Chytraeus (1531–1600), Andreas Musculus (1514–81), Christoph Körner (1518–94), Caspar Heyderich (1517–86), Paul Crell (1532–79), Maximilian Mörlin (1516–84), Wolfgang Harder (1522–1602), Daniel Gräser (1504–91), Nicholas Jagenteufel (1520–83), Johannes Cornicaelius, John Schütz (1531–84), Martin Mirus (1532–93), Georg Listenius (1532–96), and Peter Glaser (1528–83), doszło do Porozumienia Szwabsko-Saskiego oraz opracowania tzw. Księgi Torgawskiej z 1576 roku. Mniejsza grupa (Andreä, Chemnitz, Selnecker, Chytraeus, Musculus i Körner) pracowała nad dokumentem rok później w opactwie Berge, niedaleko Magdeburga, zarówno od 1 do 14 marca, jak i w maju 1577 roku. Najważniejszymi twórcami Formuły Zgody byli Jakob Andreä i Martin Chemnitz. Są one identyczne z „Solida Declaratio” Formuły Zgody. Jako streszczenie (Epitome), które Andreae napisał już w 1576 roku, uznano za wersję skróconą.
Formuła ta uniemożliwiała jakiekolwiek zbliżenie z ewangelicyzmem reformowanym. Dzieje się tak szczególnie poprzez nauczanie o Wieczerzy Pańskiej. Czysto symboliczna lub duchowa koncepcja Wieczerzy Pańskiej zostaje odrzucona. Dogmat o obecności Ciała i Krwi Chrystusa podczas Wieczerzy Pańskiej staje się dogmatem luterańskim. To sprawia, że linia podziału między kalwinizmem jest ostateczna.
Formuła Zgody (FC) zyskała uznanie kościelne m.in. w Elektoracie Saksonii, Brandenburgii Elektorskiej, Elektoracie Palatynatu, 20 księstwach, 24 powiatach i 35 miastach cesarskich. Swoim podpisem poparło ją od 8 000 do 9 000 teologów luterańskich. Jednak nie wszystkie terytoria luterańskie popierały ją, dlatego nie jest ona dziś uważany za dokument wyznaniowy we wszystkich Kościołach ewangelicko-luterańskich. W ten sposób została m.in. nieakceptowane w Hesji, Palatynacie Dwόch Mostόw, księstwie Anhalt, Pomorzu, Holsztynie, Danii, Szwecji, Norymberdze i Strasburgu, a rząd królowej Anglii Elżbiety I Tudor lobbował w ambasadach niemieckich, aby zapobiec jego przyjęciu przez stany niemieckie. Książę Juliusz z Braunschweig-Wolfenbüttel, który był jednym z najbardziej zagorzałych zwolenników, po sporze nie zgodził się, aby jego syn został mianowany księciem-biskupem Halberstadt. W elektorskiej Branbenburgii w XVII wieku skreślono go z listy ksiąg wyznaniowych, po tym jak elektorzy opowiedzieli się za ewangelicyzmem reformowanym.
Wszyscy pastorzy w Saksonii Elektorskiej musieli zaangażować się w Formułę Zgody. Rozesłano werset:
„Pisz, drogi panie, pisz,
abyś pozostał w parafii”.
Księga Zgody (Liber Concordiae) została opublikowana w 1580 roku jako zbiór wiążących tekstów wyznaniowych: zawiera Formułę Zgody, a także wyznania wczesnego Kościoła i Reformacji, które uznała za wiarygodne. Dzięki temu autorytatywnemu zbiorowi proces formowania wyznania kościołów luterańskich uważa się za zakończony.
Formuła Zgody (FC) została napisana w języku niemieckim. Chemnitz i Selnecker dostarczyli późniejsze tłumaczenie na łacinę. Część pierwsza, zatytułowana Epitome, zawiera dwanaście artykułów oceniających i rozstrzygających dotychczas kontrowersyjne punkty doktryny. Najpierw zostaje przedstawiona kwestia kontrowersyjna (status controversiae), ortodoksyjny pogląd na kontrowersyjny punkt zostaje podsumowany w tak zwanych afirmacjach, a na końcu przeciwstawne nauczanie zostaje zidentyfikowane w negatywie lub antytezie zgodnie z jej głównymi punktami i natychmiast „odrzucone i skazany".
Druga część, zwana Solida Declaratio (= szczegółowe wyjaśnienie), omawia te same artykuły w kontekście i jest właściwie księgą z Torgawy po zmianach uzgodnionych w klasztorze w Berge, dlatego nazywa się ją także Księgami z Berge.
Część pierwsza - Epitome O zasadniczej regule i normie
I. O GRZECHU PIERWORODNYM (De peccato originis) - Przeciwko Matthiasowi Flaciusowi, który twierdził, że grzech pierworodny jest częścią natury ludzkiej.
II. O WOLNEJ WOLI (De libero arbitrio) - Wyraźne odrzucenie ewentualnego zwrócenia woli ku łasce Bożej w nawiązaniu do „De servo arbitrio” Marcina Lutra w związku ze sporem synergistycznym.
III. O SPRAWIEDLIWOŚCI WIARY PRZED BOGIEM (De iustitia fidei coram deo) - Zarówno przeciwko Andreasowi Osiandrowi, który rozumiał usprawiedliwienie jako zamieszkiwanie boskiej natury Chrystusa w człowieku, jak i przeciwko Franciscusowi Stancarusowi, który widział jedynie działanie ludzkiej natury Chrystusa, w toku sporu osiandrowskiego: kodyfikacja sprawiedliwej koncepcji usprawiedliwienia Melanchtona.
IV. O DOBRYCH UCZYNKACH (De bonis operibus) - Zarówno przeciwko Georgowi Majorowi, który opisywał dobre uczynki jako konieczne do szczęścia, jak i przeciwko Nikolausowi von Amsdorffowi, który w toku sporu majorystycznym twierdził, że dobre uczynki szkodzą szczęściu. Zamiast tego koncentracja na sola fide.
V. O ZAKONIE I EWANGELII (De lege et evangelio) - Stwierdzenie, że Ewangelia jest wyłącznie kazaniem o łasce, a nie kazaniem o Prawie (Zakonie) czy pokucie. Oświadczenie ma związek z sporem antynomistycznym.
VI. O TRZECIEJ FUNKCJI ZAKONU (De tertio usu legis) - Przeciwko poglądowi, że narodzony na nowo chrześcijanin nie potrzebuje już Prawa (Usus in renatis lub tertius usus legis).
VII. O WIECZERZY PAŃSKIEJ (De coena domini) - W toku drugiego sporu eucharystycznego odrzucenie reformowanej i katolickiej doktryny o sakramencie i podkreślenie realnej obecności i wszechobecności Chrystusa.
VIII. O OSOBIE CHRYSTUSA (De persona Christi) - Nacisk na „najwyższą komunię” natury boskiej i ludzkiej w Chrystusie.
IX. O ZSTĄPIENIU CHRYSTUSA DO PIEKIEŁ (De descensu Christi ad inferos) - Po pogrzebie Chrystus w ludzkiej i boskiej naturze poszedł do piekła, pokonał diabła i tym samym wyrwał mu władzę piekielną.
X. O KOŚCIELNYCH OBRZĘDACH, ZWANYCH OGÓLNIE ADIAFORA LUB RZECZAMI POŚREDNIMI I OBOJĘTNYMI (De ceremoniis ecclesiasticis) - Nawet obawy dotyczące święceń i obrzędów, tzw. adiafora („rzeczy drugorzędne”), nie tolerują żadnych kompromisów w statusie spowiedzi.
XI. O WIECZNEJ OPATRZNOŚCI I WYBORZE BOŻYM (De aeterna praedestinatione Dei) - Predestynacja do zbawienia daje nadzieję, nie ma predestynacji do potępienia, jak twierdzą Kalwin i Zwingli.
XII. O INNYCH HEREZJACH I SEKTACH, KTÓRE NIGDY NIE PRZYZNAŁY SIĘ DO WYZNANIA AUGSBURSKIEGO (De aliis haeresibus et sectis) - Przeciwko anabaptystom, błędom władz i służb porządków, przeciwko szwenkfeldystom, arianom i antytrynitarzom.
Tekst Formuły Zgody (FC) jest dostępny online TUTAJ.
W te lata przypadła również walka przeciw kryptokalwinistom, zwolennikom Melanchtona, który zmarł w 1560 roku. Byli oni prześladowani przede wszystkim w Saksonii, dochodziło nawet do uwięzień i jednej egzekucji. Dopiero teraz naprawdę „obrus został przecięty”, a nie już w Marburgu w 1529 roku. Wzywana w Marburgu „chrześcijańska miłość” mimo różnic – rozwiała się. Kamienna inskrypcja domowa w Wittenberdze z tego czasu mówi sama za siebie: „Słowo Boże i pisma Lutra są trucizną papieża i Kalwina.” (niem. „Gottes Wort und Lutheri Schrift ist des Bapst und Calvini Gift“)
 |
| Kamienna inskrypcja domowa w Wittenberdze. Foto: lahayne.lt |
Literatura:
1. R.Kolb, Die Konkordienformel. Eine Einführung in ihre Geschichte und Theologie, 2011.
2. Kirkeblad fra 2001, Luthersk Frikirke.
3. H. Koch, et al. (red) (1959) Den danske kirkes historie. Bind 4 : Det lærde tidsrum 1536–1670 af Bjørn Kornerup. Enevældens første aar 1670–1700 af Urban Schrøder. – Forlag: Gyldendal, 1950–66. DK5=27.6.
4. A. Birmelé, M. Lienhard (éd.), La foi des Églises luthériennes. Confessions et catéchismes, Paris - Genève, Cerf - Labor et Fides, 1991, 414.
5. P. Hennel, Luteranizm a radykalne odłamy reformacji, Teologia Polityczna, online 22.06.2020.
Komentarze
Prześlij komentarz