Kluczowe aspekty nauki o łasce
Słowo łaska (hebr. חֵן, חֶסֶד, gr. χάρις cháris, łac. gratia) to termin specyficznie chrześcijański, stanowiący podsumowanie tego, co opisują takie pojęcia jak zbawienie, miłość i przyjaźń w związku z wydarzeniem odkupienia w Jezusie Chrystusie. Ściśle powiązane terminy teologiczne to zbawienie, miłosierdzie, dobroć i sprawiedliwość Boża. Termin łaska łączy w sobie różne znaczenia, ponieważ słowa hebrajskie i greckie można przetłumaczyć jako łaska i dar, ale także życzliwość, uwaga lub przychylność okazywana ludziom przez Boga bez żadnych warunków wstępnych. Ponieważ takie zachowanie nie jest obowiązkowe, każdy przejaw łaski jest sam w sobie niezasłużonym darem.
W chrześcijaństwie łaska jest jednym z podstawowych przymiotów Boga. Łaska, której Bóg udziela wierzącemu lub całej ludzkości bez żadnych warunków wstępnych, stanowi rdzeń przesłania chrześcijańskiego. Jako centralne pojęcie chrześcijańsko-biblijnego poznania Boga, łaska opisuje relację Boga z ludźmi. Teologiczne rozmowy o łasce zawsze łączą się z pytaniami o naturę człowieka, grzech, cierpienie i wolną wolę.
Na greckojęzycznym Wschodzie doktryna łaski została rozwinięta w powiązaniu ze słowami kluczowymi, takimi jak odrodzenie, oświecenie, udzielenie Ducha i przyjęcie do synostwa Bożego, wizja Boga i przebóstwienie. Przeważył pogląd „synergiczny” (wspólne działanie), który postrzegał zbawienie jako zależne od współistnienia działania ludzkiego i boskiego, ale w którym działanie Boga stanowi decydujący pierwszy krok. Oprócz odkupienia i przekształcenia człowieka przez Boga, zdolność do sprawiedliwego życia była często postrzegana jako dar łaski, tak że moralność i świadomość zbawienia były ze sobą powiązane. Rozróżnienie między łaską a naturą (gr. physis) sięga czasów Grzegorza z Nyssy (* ok. 335/340; † po 394), gdzie „energie” Boga (energeiai) jako projekcja boskiej natury na świat wywierają decydujący wpływ na wolę człowieka.
Starożytny grecki Kościół Wschodu nie ma doktryny o grzechu pierworodnym porównywalnej z doktryną Augustyna z Hippony. Nie zna zatem żadnej nauki o łasce w węższym znaczeniu, gdyż nie rozróżnia wyraźnie działania zbawczego od łaski, ponieważ cały Boży akt zbawienia jest postrzegany jako łaska. W związku z tym rozwija naukę o łasce w powiązaniu z nauką o Trójcy i nauką o Duchu. Ponieważ tradycja starożytnego Kościoła greckiego jest silnie zorientowana pneumatologicznie, działanie Ducha Świętego widoczne jest nie tylko w liturgii w sensie przebóstwienia człowieka.
Doktryna o łasce wywarła wpływ na łacińskim Zachodzie za sprawą Augustyna z Hippony, który ściśle powiązał doktrynę o usprawiedliwieniu Pawła z Tarsu z kwestią wolnej woli i grzechu pierworodnego. Zajmując się synergiczną doktryną łaski Pelagiusza, opartą na optymistycznym spojrzeniu na ludzkość, podkreślił, że z powodu grzechu pierworodnego ludzie nie mogą przezwyciężyć skłonności do grzechu (ograniczona wolność woli) i dlatego są zależni od łaski odnawiającej. Tylko jako odkupieni chrześcijanie mogą podążać za Jezusem drogą do dobra. Wolność staje się w ten sposób darem Boga. Wraz z potępieniem pelagianizmu na Synodzie w Kartaginie (418) i semipelagianizmu na Synodzie w Orange (529) pogląd ten stał się wyznacznikiem Kościoła zachodniego.
Scholastyka była kontynuacją Augustyna i przyniosła dalsze pojęciowe zróżnicowanie nauki o łasce. Anzelm z Canterbury nauczał w swojej teorii zadośćuczynienia, że dopiero dobrowolna ofiara Chrystusa na krzyżu stworzyła warunek wstępny, aby Bóg mógł obdarzyć ludzi łaską i miłosierdziem. Tomasz z Akwinu omawiał łaskę w kontekście tęsknoty za wspólnotą z Bogiem i rozróżniał łaskę niestworzoną (gratia increata – istniejącą w samym Bogu i bez doczesnego początku) oraz łaskę stworzoną (gratia creata – nadprzyrodzony dar lub skutek Boga dany przez Boga i z doczesnym początkiem) ku człowiekowi, który jest dziełem Ducha Świętego w człowieku. Zobowiązująca łaska (gratia praevenieniens), której Bóg udziela bez żadnych roszczeń i zasług ze strony człowieka, staje się zatem podstawowym warunkiem usprawiedliwienia. Jako pierwsza łaska (gratia prima, gratia gratis data) rodzi wiarę, która sprawia, że ludzie pragną dobra, co z kolei jest wspierane przez łaskę późniejszą (gratia subsequens, gratia cooperans). W ten sposób człowiek może zdobyć zasługi i podobać się Bogu (gratia gratum faciens).
Thomas Bradwardine (ok. 1290 – 1349), zwany Doctor Profundus, angielski teolog, filozof i matematyk, przez krótki czas arcybiskup Canterbury, zwalczał semipelagianizm, opowiadając się za augustianizmem. Według Bradwardine'a, Bóg w sposób wolny udziela swej łaski wybranym. Człowiek nie posiada wolności etycznej, czyli bez łaski Bożej nie może wybrać dobra moralnego, posiada jednak wolność psychologiczną, czyli jego wolna wola nie jest przymuszana żadnymi czynnikami zewnętrznymi. Wykroczył jednak poza naukę Augustyna z Hipony, gdyż uważał, że niemożność człowieka do czynienia dobra bez pomocy Boga wynika z samej jego natury jako bytu stworzonego – w przeciwieństwie do Augustyna, według którego był to skutek upadku człowieka. Jego dzieło „De causa Dei adversus Pelagium” z 1344 roku wpłynęło na teologię Johna Wycliffe’a dotyczącą łaski i przeznaczenia (predestynacji). Człowiek nie może czynić dobra bez pomocy Boga, a zatem nie dostępuje Jego łaski bez wiary w Jego pomoc. To stwierdzenie jest preludium nauki sola fide (Jedynie z wiary). Bradwardine uważał ponadto, że nawet zło jest zamierzone, a nie tylko dopuszczone przez Boga.
Grzegorz z Rimini (1300-1358): filozof, teolog i augustianin-eremita, podobnie jak Marcin Luter
Największy wpływ na myśl Grzegorza miał Augustyn z Hippony. Grzegorz studiował jego dzieła uważniej i dogłębniej niż jego poprzednicy, co pozwoliło mu krytykować Auriola za jego błędne cytaty, a także za jego semipelagianizm. Grzegorz był silnie ukształtowany przez augustyńską soteriologię. Argumentował za podwójnym przeznaczeniem, twierdząc, że kara Boża była zakorzeniona w ludzkim grzechu, ale również zadekretował potępienie niezależnie od indywidualnego grzechu. Grzegorz przestrzegał nauk Augustyna na temat przeznaczenia i słynnie potępiał nieochrzczone niemowlęta na piekło, zyskując przydomek Infantium Tortor (kat niemowląt). Popierał również doktrynę ograniczonego zadośćuczynienia.
Gregorz z Rimini miał unikalne podejście do tradycyjnych poglądów nominalistycznych. Uważał, że wymyślanie zrozumienia w rzeczywistości fizycznej poprzez włączanie obiektów abstrakcyjnych jest bezsensowne, ze względu na jego przekonanie, że obiekty mentalne są używane wyłącznie do wygodnych konwencji społecznych i niczego więcej. Z tym podziałem na złożoną myśl i rzeczywistość fizyczną, uważał również, że stwierdzenia opisujące nieskończenie wiele punktów, nieskończenie wiele linii, nieskończenie wiele płaszczyzn itp. są fałszywe. Ponieważ są to wszystkie obiekty mentalne, abstrakcyjne, istnieją one tylko w umysłach ludzi, którzy o nich myślą. Zatem pojęcie nieskończoności fizycznej nie ma zastosowania. Co więcej, Bóg zawsze był w bliskiej relacji również z tymi abstrakcyjnymi obiektami. Grzegorz z Rimini twierdzi, że Bóg ma zdolność rozróżniania obiektów abstrakcyjnych, ale nie ma potrzeby nimi manipulować. Według niego Bóg nie ma potrzeby manipulowania propozycjami matematycznymi, ponieważ istnieje poza czasem, a zatem nie ma potrzeby dedukcyjnego myślenia o poszczególnych obiektach abstrakcyjnych.
Literatura:
1. T. Lane, Wiara, rozum, świadectwo. Dzieje myśli chrześcijańskiej, 2001, 146–148.
2. E. Wilks Dolnikowski, Thomas Bradwardine: A View of Time and a Vision of Eternity in Fourteenth Century Thought, 1995, 101 n. 4.
3. E. Wilks Dolnikowski, "De Memoria Artificiali: Time and Memory in the Thought of Thomas Bradwardine." In: Constructions of Time in the Late Middle Ages. Ed. Carol Poster and Richard Utz, 1997,197–203.
4. M. Barrett, Salvation by Grace: The Case for Effectual Calling and Regeneration, 2013.
5. P. Sammons, Reprobation: from Augustine to the Synod of Dort: The Historical Development of the Reformed Doctrine of Reprobation, 2020.
6. P. Vignaux, Justification et prédestination au XIV° selon Duns Scot, Pierre d'Auriol, Guillaume d'Occam, Grégoire de Rimini, 1934.
7. R. Rieger, Gnade/Gnade Gottes – IV. Kirchengeschichtlich. In: Religion in Geschichte und Gegenwart (RGG). 4. Auflage. Bd. 2, 1999, 1027–1028.
W chrześcijaństwie łaska jest jednym z podstawowych przymiotów Boga. Łaska, której Bóg udziela wierzącemu lub całej ludzkości bez żadnych warunków wstępnych, stanowi rdzeń przesłania chrześcijańskiego. Jako centralne pojęcie chrześcijańsko-biblijnego poznania Boga, łaska opisuje relację Boga z ludźmi. Teologiczne rozmowy o łasce zawsze łączą się z pytaniami o naturę człowieka, grzech, cierpienie i wolną wolę.
Na greckojęzycznym Wschodzie doktryna łaski została rozwinięta w powiązaniu ze słowami kluczowymi, takimi jak odrodzenie, oświecenie, udzielenie Ducha i przyjęcie do synostwa Bożego, wizja Boga i przebóstwienie. Przeważył pogląd „synergiczny” (wspólne działanie), który postrzegał zbawienie jako zależne od współistnienia działania ludzkiego i boskiego, ale w którym działanie Boga stanowi decydujący pierwszy krok. Oprócz odkupienia i przekształcenia człowieka przez Boga, zdolność do sprawiedliwego życia była często postrzegana jako dar łaski, tak że moralność i świadomość zbawienia były ze sobą powiązane. Rozróżnienie między łaską a naturą (gr. physis) sięga czasów Grzegorza z Nyssy (* ok. 335/340; † po 394), gdzie „energie” Boga (energeiai) jako projekcja boskiej natury na świat wywierają decydujący wpływ na wolę człowieka.
Starożytny grecki Kościół Wschodu nie ma doktryny o grzechu pierworodnym porównywalnej z doktryną Augustyna z Hippony. Nie zna zatem żadnej nauki o łasce w węższym znaczeniu, gdyż nie rozróżnia wyraźnie działania zbawczego od łaski, ponieważ cały Boży akt zbawienia jest postrzegany jako łaska. W związku z tym rozwija naukę o łasce w powiązaniu z nauką o Trójcy i nauką o Duchu. Ponieważ tradycja starożytnego Kościoła greckiego jest silnie zorientowana pneumatologicznie, działanie Ducha Świętego widoczne jest nie tylko w liturgii w sensie przebóstwienia człowieka.
Doktryna o łasce wywarła wpływ na łacińskim Zachodzie za sprawą Augustyna z Hippony, który ściśle powiązał doktrynę o usprawiedliwieniu Pawła z Tarsu z kwestią wolnej woli i grzechu pierworodnego. Zajmując się synergiczną doktryną łaski Pelagiusza, opartą na optymistycznym spojrzeniu na ludzkość, podkreślił, że z powodu grzechu pierworodnego ludzie nie mogą przezwyciężyć skłonności do grzechu (ograniczona wolność woli) i dlatego są zależni od łaski odnawiającej. Tylko jako odkupieni chrześcijanie mogą podążać za Jezusem drogą do dobra. Wolność staje się w ten sposób darem Boga. Wraz z potępieniem pelagianizmu na Synodzie w Kartaginie (418) i semipelagianizmu na Synodzie w Orange (529) pogląd ten stał się wyznacznikiem Kościoła zachodniego.
Scholastyka była kontynuacją Augustyna i przyniosła dalsze pojęciowe zróżnicowanie nauki o łasce. Anzelm z Canterbury nauczał w swojej teorii zadośćuczynienia, że dopiero dobrowolna ofiara Chrystusa na krzyżu stworzyła warunek wstępny, aby Bóg mógł obdarzyć ludzi łaską i miłosierdziem. Tomasz z Akwinu omawiał łaskę w kontekście tęsknoty za wspólnotą z Bogiem i rozróżniał łaskę niestworzoną (gratia increata – istniejącą w samym Bogu i bez doczesnego początku) oraz łaskę stworzoną (gratia creata – nadprzyrodzony dar lub skutek Boga dany przez Boga i z doczesnym początkiem) ku człowiekowi, który jest dziełem Ducha Świętego w człowieku. Zobowiązująca łaska (gratia praevenieniens), której Bóg udziela bez żadnych roszczeń i zasług ze strony człowieka, staje się zatem podstawowym warunkiem usprawiedliwienia. Jako pierwsza łaska (gratia prima, gratia gratis data) rodzi wiarę, która sprawia, że ludzie pragną dobra, co z kolei jest wspierane przez łaskę późniejszą (gratia subsequens, gratia cooperans). W ten sposób człowiek może zdobyć zasługi i podobać się Bogu (gratia gratum faciens).
Thomas Bradwardine (ok. 1290 – 1349), zwany Doctor Profundus, angielski teolog, filozof i matematyk, przez krótki czas arcybiskup Canterbury, zwalczał semipelagianizm, opowiadając się za augustianizmem. Według Bradwardine'a, Bóg w sposób wolny udziela swej łaski wybranym. Człowiek nie posiada wolności etycznej, czyli bez łaski Bożej nie może wybrać dobra moralnego, posiada jednak wolność psychologiczną, czyli jego wolna wola nie jest przymuszana żadnymi czynnikami zewnętrznymi. Wykroczył jednak poza naukę Augustyna z Hipony, gdyż uważał, że niemożność człowieka do czynienia dobra bez pomocy Boga wynika z samej jego natury jako bytu stworzonego – w przeciwieństwie do Augustyna, według którego był to skutek upadku człowieka. Jego dzieło „De causa Dei adversus Pelagium” z 1344 roku wpłynęło na teologię Johna Wycliffe’a dotyczącą łaski i przeznaczenia (predestynacji). Człowiek nie może czynić dobra bez pomocy Boga, a zatem nie dostępuje Jego łaski bez wiary w Jego pomoc. To stwierdzenie jest preludium nauki sola fide (Jedynie z wiary). Bradwardine uważał ponadto, że nawet zło jest zamierzone, a nie tylko dopuszczone przez Boga.
Grzegorz z Rimini (1300-1358): filozof, teolog i augustianin-eremita, podobnie jak Marcin Luter
 |
| Grzegorz z Rimini |
Gregorz z Rimini miał unikalne podejście do tradycyjnych poglądów nominalistycznych. Uważał, że wymyślanie zrozumienia w rzeczywistości fizycznej poprzez włączanie obiektów abstrakcyjnych jest bezsensowne, ze względu na jego przekonanie, że obiekty mentalne są używane wyłącznie do wygodnych konwencji społecznych i niczego więcej. Z tym podziałem na złożoną myśl i rzeczywistość fizyczną, uważał również, że stwierdzenia opisujące nieskończenie wiele punktów, nieskończenie wiele linii, nieskończenie wiele płaszczyzn itp. są fałszywe. Ponieważ są to wszystkie obiekty mentalne, abstrakcyjne, istnieją one tylko w umysłach ludzi, którzy o nich myślą. Zatem pojęcie nieskończoności fizycznej nie ma zastosowania. Co więcej, Bóg zawsze był w bliskiej relacji również z tymi abstrakcyjnymi obiektami. Grzegorz z Rimini twierdzi, że Bóg ma zdolność rozróżniania obiektów abstrakcyjnych, ale nie ma potrzeby nimi manipulować. Według niego Bóg nie ma potrzeby manipulowania propozycjami matematycznymi, ponieważ istnieje poza czasem, a zatem nie ma potrzeby dedukcyjnego myślenia o poszczególnych obiektach abstrakcyjnych.
Literatura:
1. T. Lane, Wiara, rozum, świadectwo. Dzieje myśli chrześcijańskiej, 2001, 146–148.
2. E. Wilks Dolnikowski, Thomas Bradwardine: A View of Time and a Vision of Eternity in Fourteenth Century Thought, 1995, 101 n. 4.
3. E. Wilks Dolnikowski, "De Memoria Artificiali: Time and Memory in the Thought of Thomas Bradwardine." In: Constructions of Time in the Late Middle Ages. Ed. Carol Poster and Richard Utz, 1997,197–203.
4. M. Barrett, Salvation by Grace: The Case for Effectual Calling and Regeneration, 2013.
5. P. Sammons, Reprobation: from Augustine to the Synod of Dort: The Historical Development of the Reformed Doctrine of Reprobation, 2020.
6. P. Vignaux, Justification et prédestination au XIV° selon Duns Scot, Pierre d'Auriol, Guillaume d'Occam, Grégoire de Rimini, 1934.
7. R. Rieger, Gnade/Gnade Gottes – IV. Kirchengeschichtlich. In: Religion in Geschichte und Gegenwart (RGG). 4. Auflage. Bd. 2, 1999, 1027–1028.
Komentarze
Prześlij komentarz