Płaskorzeźby Judensau – część 1

Motyw Judensau w Europie

Metafora zwierzęca „świnia Żydowska” („Judensau”) nawiązuje do motywu powszechnego w antyjudaistycznej sztuce chrześcijańskiej, który pojawił się w późnym średniowieczu. Miało ono na celu ostrzeżenie chrześcijan przed rzekomo diabelskimi obyczajami Żydów, wykluczenie ich, upokorzenie i wyszydzenie oraz oczernienie: w judaizmie świnia jest uważana za nieczystą i podlega religijnemu tabu żywieniowemu. Od 1230 roku udokumentowano, zwłaszcza w krajach niemieckojęzycznych, 48 płaskorzeźb, rzeźb, rzeźb czy malowideł ściennych z tym motywem, z czego do dziś zachowały się 43.

Od XV wieku motyw ten pojawia się także w pismach drukowanych jako karykatura typu agresywnego, a od XIX stulecia także jako karykatura antysemicka. Od około 1819 roku pojawiają się niemieckojęzyczne obelgi „Judensau”, „Judenschwein” i „Saujude”. Propaganda narodowosocjalistyczna podjęła się tego podżegania i oszczerstw, przygotowując w ten sposób drogę Holokaustowi.

Rzeźba po zewnętrznej stronie wejścia południowego do katedry w Ratyzbonie, XIV wiek

1. Biblia

Biblia hebrajska opiera relacje między ludźmi i zwierzętami na założeniu, że ludzie zostali stworzeni na obraz Boga. Powołując Adama i Ewę na swój obraz zgodnie z Rdz 1:26, JHWH stawia ich ponad swoimi bliźnimi. Zwierzęta i rośliny powinny przynosić korzyści ludziom. Ludzie powinni zachować wszelkie życie (Rdz 2:15), ale nie powinni mylić niczego stworzonego z Bogiem (Wj 20:4). Tora kilkakrotnie surowo zabrania współżycia seksualnego ze zwierzętami (zoofilia) i grozi karą śmierci (Wj 22:18; Kpł 18:23, 20,15; Dtn 27:21). Rozróżnia gatunki zwierząt czystych (przeżuwających) i nieczystych (nieprzeżuwających) oraz zabrania składania w ofierze i spożywania tych ostatnich, w tym świń (Kpł 11:7; Dtn 14:8).

Od wczesnej epoki żelaza (~850 p.n.e.) świnie są archeologicznie dokumentowane jako pożywienie jedynie na obszarze przybrzeżnym Filistynów, a nie na obszarze osadnictwa Izraelitów. Najpóźniej po wygnaniu babilońskim (od 539 r. p.n.e.) w Izraelu wprowadzono w życie zakaz Tory składania ofiar i spożywania świń, a jego naruszenie zostało ostro potępione m.in. w Iz 65,4 i Iz 66,3,17. W ten sposób judaizm różnił się od ofiar ze świń, które były powszechne w hellenizmie, a świnia stała się symbolem nielegalnej ofiary w żydowskim kapłaństwie.

Biblijny zakaz spożywania wieprzowiny był znany nie-Żydom od dawna i często był dla nich źródłem kpin. Władca Seleucydów Antioch IV (175–164 p.n.e.) używał go do prześladowań religii żydowskiej: nakazał Żydom na swoim terenie składać w ofierze świnie (1 Mak 1,47), a także próbował je jeść wieprzowinę (2 Mak 6: 18-31). Od tego czasu całkowita abstynencja od wieprzowiny jest częścią bezwarunkowego wyznania wierzącego Żyda. Na tym opierają się żydowskie przepisy żywieniowe zawarte w Talmudzie, według których wieprzowina i mleko wieprzowe są produktami niekoszernymi.

We wczesnym chrześcijaństwie świnia pozostawała cechą wyróżniającą nie-Żydów od Żydów. Według Ewangelii Marka 5:1-20 Jezus z Nazaretu pozwala wielogłowemu demonowi zwanemu Legionem, który kontroluje pewną osobę w nieżydowskim mieście Gerasa, wjechał w stado świń, po czym rzucały się one do morza i tonęły . Nazwa nawiązuje do obcych rządów Rzymu, ponieważ legion rzymski stacjonujący w Gerasie nosił świnię jako symbol legionowy, a wielu Żydów chciało w tamtym czasie wypędzić Rzymian.

W Ewangelii Mateusza 7:6 Jezus ostrzega swoich uczniów: „Nie dawajcie psom tego, co święte, i nie rzucajcie swoich pereł między świnie, bo mogą je podeptać nogami, obrócić się i was rozerwać.” To prawdopodobnie miało na myśli były cenne słowa Tory i przesłanie Królestwa Bożego nie powinno być marnowane na nieżydowskich prześladowców Żydów i pierwszych chrześcijan.

W Drugim Liście Piotra 2:22 czytamy: „Pies wrócił do swoich wymiocin, a świnia umyta do tarzania się w błocie.” Ten fragment przedstawia odstępstwo żydowskich chrześcijan od chciwego, bezprawnego stylu życia w środowisku jako nieczyste i deprawujące zachowanie. Zakłada to interpretację Tory (Mt 5-7) przez Jezusa jako „drogę sprawiedliwości” (2 Piotra 2:20).

W tamtych czasach rabini używali także świni jako zaszyfrowanego wyrażenia opisującego brutalne Cesarstwo Rzymskie, które wspólnie prześladowało ich i pierwszych chrześcijan. Według Kroniki Hieronima, uznawanej za wiarygodną, ​​cesarz Rzymu Hadrian kazał wyrzeźbić świnię w bramie miejskiej w Jerozolimie po stłumieniu buntu Bar Kochby (132–136), aby zademonstrować pokonanym Żydom władzę Rzymu i ogłosić ich poddanymi Imperium; być może także po to, aby uniemożliwić im ponowne wejście do miasta. Dzik był symbolem Legio X Fretensis, który podbił Jerozolimę.

Gargulec na południowo-wschodnim chórze katery w Kolonii, ok. 1280

2. Chrześcijański antyjudaizm

Niektórzy Ojcowie Kościoła już obrażali Żydów i heretyków jako „świnie”. Jan Chryzostom przeniósł tę mtaforę na żydowską służbę w synagodze w ośmiu podżegających kazaniach w 388 roku. Opisał Żydów jako ludzi, „którzy żyją według własnego sumienia, gapiąc się na to, co przed nimi widzą, nie lepszych od świń i kóz, ruiny i choroby całej ziemi”. Porównał ich także ze względu na ich rzekome bezwstydne zwyczaje pożądliwa hodowla ogierów, psów, hien i dzikich drapieżników, które mogły jedynie zabijać i grozić chrześcijanom, których kontrastowano jako łagodne owce. Zauważył, że Żydzi pozostali ludźmi, choć najgorszego rodzaju. Inni porównywali Żydów do kotów, sów i skorpionów. Chrześcijanom przypisano „czyste” gatunki zwierząt według kategorii biblijnej, a Żydom – „nieczyste” gatunki zwierząt. Chwalili swoje alegorie jako lepsze od dosłownej żydowskiej egzegezy biblijnej ze względu na ich wielokrotną („rozmyślającą”) interpretację. Wiązało to nieczystość z niebezpieczeństwem moralnym i duchowym. Porównania ze zwierzętami uwydatniły to niebezpieczeństwo oraz rzekome deficyty moralne i intelektualne Żydów i można je było łatwo przenieść na sztukę wizualną.

Popularne od II wieku chrześcijańskie bestiariusze w moralizujących tekstach towarzyszących przypisywały Żydom ślepotę, kult obrazu i zamordowanie Chrystusa. Chociaż często pojawiały się w nim świnie i prosięta, te porównania zwierząt nie były jeszcze stosowane w odniesieniu do Żydów.

Przyjmując hellenistyczne katalogi cnót i przywar, teologia chrześcijańska począwszy od V wieku rozwinęła serię „siedmiu grzechów głównych”: dwa ostatnie, obżarstwo (łac. gula) i pożądliwość (luxuria), często przedstawiano jako świnie zabijające nieczystych i symbolizuje grzeszników. Mnisi i małpy również ucieleśniali niestałość (niewierność, niestałość). Porównanie do świń oznaczało grzeszne praktyki religijne oraz nieczysty, żarłoczny tryb życia charakteryzujący się rozwiązłością lub nieuczciwymi praktykami biznesowymi i miało za pomocą drastycznych obrazów ostrzegać prostych chrześcijan przed podobnymi nałogami.

Hrabanus Maurus w swojej ilustrowanej encyklopedii „De universo” (847) odniósł świnię do Żydów i stwierdził, że w ten sam sposób „odziedziczyli” oni swoją bezbożną, grzeszną wstrzemięźliwość i nieczystość. W tym celu błędnie przetłumaczył werset Ps 17:14, tak że brzmiało stwierdzenie: „Napełniacie ich ciała waszymi ukrytymi dobrami, nasycają się wieprzowiną [zamiast: ‚ich synowie też będą syci’] i wychodzą to, co pozostało, to ich dzieci.” Żydzi – skomentował Maurus – byli pełni nieczystych rzeczy, które Bóg ukrył (zakazał) i pozostawił ich grzechy ich potomkom z okrzykiem „Jego krew na nas i na nasze dzieci” w Ewangelii Mateusza 27:25. Późniejszy motyw „Judensau” wywodzi się z skojarzenia świni z Żydami, zakazu spożywania wieprzowiny z dziedziczną winą za śmierć Jezusa. „De universo” było szczególnie rozpowszechnione wśród duchowieństwa aż do 1500 roku i stanowiło inspirację do tworzenia odręcznych bajek o zwierzętach oraz rzeźb.

Dwie płaskorzeźby przedstawiające maciorę z prosiętami z XII wieku, jedną na bramie w Remagen i drugą na kapitelu, prawdopodobnie ze św. Seweryna (Kolonia), były inspirowane prawdopodobnie bestiariuszami i symbolizowały obżarstwo i pożądliwość, ale bez odniesienia do Żydów.

W późnym średniowieczu katolicyzm stał się dominującym światopoglądem w Europie. Rzeźby na budynkach kościelnych kontrastowały zwycięską Eklezję z przegrywającą synagogą (Kościół i Synagoga). Obie postacie były w większości okazałe i dobrze zaprojektowane. W okresie wypraw krzyżowych (od 1096 roku) figura synagogi nabrała także cech wulgarnych i pornograficznych, np. jadąc na maciorze przeciwko jadącej konno figurze Kościoła czy sprzymierzając się z nagą Ewą jako symbol cudzołóstwa, oryginalnie grzech i śmierć. Począwszy od XII wieku niektórzy teolodzy chrześcijańscy mieli tendencję do utożsamiania Żydów ze zwierzętami. Po nieudanej dyspucie Odo von Tournai zastanawiał się, czy jego przeciwnik nie był bardziej ignorantem zwierzęcym niż człowiekiem ze względu na jego uparte odrzucanie chrześcijaństwa. Potwierdził to Piotr Venerabilis.

Postać przy portalu zachodnim katedry p.w. św Marcina w Colmar, ok. 1350 

W XIII wieku teologia substytucji wczesnego Kościoła została ugruntowana w kategoriach polityki społecznej. Sobór laterański IV nakazał wprowadzenie dyskryminującego ubioru Żydów i wykluczenie ich z urzędów świeckich w 1215 roku. To naznaczyło ich mianem „niewiernych” i zapoczątkowało ich późniejszą ogólnoeuropejską gettoizację. W tym samym okresie coraz częściej zarzucano Żydom popełnianie morderstw rytualnych i profanacji hostii. Oprócz takich oskarżeń, od 1230 roku w budynkach kościelnych pojawiał się obrazowy motyw świni Żydowskiej (Judensau). Nie zawierała żadnego tekstu i bezpośrednio obrażała i wyśmiewała Żydów, utożsamiając ich z najbardziej pogardzanym zwierzęciem, z brudem, obżarstwem i pożądaniem. Miało to miejsce prawie tylko w miejscach niemieckojęzycznych na terenie ówczesnego Świętego Cesarstwa Rzymskiego lub w jego sąsiedztwie.

Rzeźba Judensau w katedrze w Metz (Kaplica Karmelu), ok. 1300-1330

Od około 1380 roku chrześcijanie nazywają przymusowo ochrzczonych Żydów w Hiszpanii mianem marranos („świnie”), którzy wewnętrznie pozostali Żydami. Zakładali, że mają one niezmienny charakter i wykluczali je z awansu społecznego, stosując wczesne rasistowskie kryterium czystości krwi (limpieza de sangre). Później wypędzono hiszpańskich Żydów i żydowskich chrześcijan, wielu z nich zamordowano w pogromach. Zniewaga marranos przedostała się także do Włoch. Uważa się, że jest to odpowiednik niemieckiego słowa „Judensau”, które mogło być inspiracją dla takich rzeźb. Jednak Żydów w Europie, którzy zostali przymusowo nawróceni, nie zmuszano do jedzenia wieprzowiny, a źródła kościelne nie bagatelizowały rytualnego zakazu spożywania wieprzowiny dla Żydów. Nie jest zatem jasne, co dokładnie zainspirowało motyw żydowskiej świni pod względem literackim.

Symboliczne skojarzenie Żydów ze świniami i „żydowska zazdrość” mogły na siebie oddziaływać: według kodeksόw prawnych Sachsenspiegel (z 1220 roku) i Schwabenspiegel (z 1380 roku) Żydzi chcący złożyć przysięgę w sporze prawnym z chrześcijanami musieli rób to boso na skórze, stojąc u lochy. Sachsenspiegel wymagał również, aby locha urodziła prosięta dwa tygodnie wcześniej.

Płaskorzeźba na kapitelu kolumny w chórze katedry w Uppsali, ok. 1350

 3. Płaskorzeźby, rzeźby i malowidła ścienne od 1230 roku

Średniowieczne rzeźby lub malowidła ścienne przedstawiające „świnię Żydowską” przedstawiają ludzi i te zwierzęta w bliskim kontakcie. Postacie ludzkie wykazują typowe cechy stroju żydowskiego zalecanego przez Sobór laterański w 1215 roku, takie jak „żydowski kapelusz”. Często ssą sutki lochy niczym prosięta, całują, liżą lub przytulają świnie. W innych odmianach jeżdżą na świni do góry nogami, twarzą w stronę odbytu, z którego tryskają kał i mocz.

Te obrazy są uważane za najwcześniejszą formę karykatury antysemickiej, która spełniała trzy główne cele społeczno-psychologiczne:

- narażać Żydów na powszechną kpinę poprzez wytykanie ich rzekomo typowych zachowań;

- utrwalenie tych antyjudaistycznych uprzedzeń widza i odróżnienie się od Żydów, pośrednio zachęcając ich do działań przeciwko nim;

- atakować i ranić Żydów w ich religijnym obrazie siebie.

Powszechny motyw ssania sutków i odbytu maciory przedstawia Żydów jako hipokrytów, którzy łamią własne zakazy Tory i potajemnie karmią się świńskim mlekiem i odchodami. Schemat wizerunkowy poniża ją na kilka sposobów: oskarża ją o łamanie zasad etykiety i religijnych tabu, o popełnianie grzechów głównych obżarstwa i pożądania oraz o intymne relacje ze zwierzętami. To dehumanizuje ich i czyni z nich istoty skazane na zagładę, których nie można szanować.

Podstawa pod figurę świętego na kolumnie w „Mortuarium”, klasztor w Heilsbronn, ok. 1430

Przedstawiana intymność między ludźmi i zwierzętami jest często powiązana z procesami wydalniczymi i trawiennymi. Ta wulgarność miała wywołać u widza wstręt, wstyd, nienawiść i pogardę oraz możliwie najskuteczniej zniesławić Żydów, publicznie ich oczernić w szczególnie torturowanej formie, upokorzyć i wykluczyć ze wspólnoty ludzkiej. Motywy sugerują widzowi, że Żydzi dopuszczają się rzeczy szczególnie grzesznych, obrzydliwych, złych i rozwiązłych i są spokrewnieni ze świniami. To zaprzecza ich ludzkiej godności, która jest ważna w judaizmie. Ponadto motyw podkreślał dystans społeczny wobec mniejszości żydowskiej, dlatego historycy postrzegają to jako prekursor późniejszego antysemityzmu.

Rzeźba z piaskowca na chórze południowo-wschodnim kościoła św. Sebalda w Norymberdze, ok. 1380

Płaskorzeźba z piaskowca z XV wieku przy Stiftsgasse 10 w Spalt

Literatura:

1. S. Kipfer, Erregt hast Du mich mit einem Blick Deiner Augen (Hld 4,9): Liebe und Sexualität in der altorientalischen Ikonographie. In: Carolin Kloß, David Bindrim, Volker Grunert (Hrsg.): Erotik und Ethik in der Bibel: Festschrift für Manfred Oeming zum 65. Geburtstag. Evangelische Verlagsanstalt, 2021, 95-126.

2. Ch. Eschner, Essen im antiken Judentum und Urchristentum: Diskurse zur sozialen Bedeutung von Tischgemeinschaft, Speiseverboten und Reinheitsvorschriften, 2019, 63.

3. M. Klinghardt, Legionsschweine in Gerasa: Lokalkolorit und historischer Hintergrund von Mk 5,1–20. In: Zeitschrift für neutestamentliche Wissenschaft 98/2007, 28–48.

4. I. M. Resnick, K. F. Kitchell, “The Sweepings of Lamia”: Transformations of the Myths of Lilith and Lamia. In: A. Cuffel, B. Britt (Hrsg.): Religion, Gender, and Culture in the Pre-Modern World, 2007, 77-80.

5. D. Higgs Strickland, Antisemitism in Medieval Art. In: St. Katz (Hrsg.): The Cambridge Companion to Antisemitism, 2022, 267ff.

6. J. Dienstbier, The Metamorphoses of the “Judensau”. In: Eva Janáčová, Jakub Hauser: Visual Antisemitism in Central Europe: Imagery of Hatred, 2021, 15.

7. G. Strohmaier-Wiederanders, Darstellungen von Juden an und in der St. Maria-Magdalenen-Kirche von Eberswalde. In: T. Pilger, M. Witte (Hrsg.): Mazel tov. Interdisziplinäre Beiträge zum Verhältnis von Christentum und Judentum, 2012, 418.