Prześladowania Żydów w czasie tzw. czarnej śmierci

Przybycie grupy biczowników często prowadziło do przemocy wobec społeczności żydowskiej

Okres do 1349 roku charakteryzował się już napięciami między Żydami a chrześcijanami. Oprócz oskarżeń, takich jak bezczeszczenie (profanacja) opłatka i legendy o mordach rytualnych, Żydów znienawidzono jako lichwiarzy według nauk chrześcijańskich. Oskarżenie o zatrucie studni, które już wcześniej było częste, teraz nabrało na sile. Żydów oskarżano o wywołanie zarazy. Pojawił się także pomysł, że poprzez zarazę Bóg karze chrześcijan za przyjmowanie Żydów do swoich miast.

Niedawne badania budzą kontrowersje, jaką rolę odegrał ruch świeckich biczowników i czy podburzał on ludność miast. Ponieważ sytuacja w poszczególnych miastach była bardzo zróżnicowana, ogólna ocena biczowników nie jest możliwa.

E. Schweitzer, Pogrom Żydów w Strasburgu 1349, obraz z 1894 roku 

Oskarżenia, a wraz z nimi pogromy rozprzestrzeniły się – niczym zaraza – z śródziemnomorskich portów z południa na północ. Najpierw doszło do pogromów we Francji, zwłaszcza w okolicach Genewy. W listopadzie 1348 roku fala pogromów dotarła do Soluthurn, pierwszego miasta niemieckojęzycznego. Na początku 1349 roku spalono Żydów w Bazylei (9 stycznia), Fryburgu Bryzgowijskim i Feldkirch (21 stycznia). 14 lutego w Strasburgu zamordowano 2000 miejscowych Żydów. Pogromy nadal rozprzestrzeniały się w całej Nadrenii. Społeczności żydowskie w miastach Spira (22 stycznia), Zurychu (23 lutego), Wormacji, Moguncji, Koblencji, Kolonii (23/24 sierpnia), Brukseli (1 listopada) i Trewirze zostały zniszczone. Do pogromów doszło m.in. w Augsburgu (22 listopada 1348), Würzburgu (20 kwietnia 1349) i Wrocławiu (28 maja 1349). Co najmniej 562 osoby zginęły w pogromie Żydów w Norymberdze 5 grudnia, który oznaczał koniec jednego z największych ośrodków życia żydowskiego w Rzeszy. W lutym 1351 roku w Królewcu doszło do pogromu. Wraz z zakończeniem pogromów wszystkie znaczące wówczas społeczności żydowskie na terenach, które później stały się Niemcami, zostały zniszczone.

Głównymi aktorami byli obywatele miast i cechy, podczas gdy duchowieństwo powstrzymywało się od jawnych atakόw. Regionalni książęta, którzy w istocie mieli zapewnić Żydom ochronę, zareagowali ostrożnie.

Papież Klemens VI próbował zapobiec spontanicznym wybuchom przemocy, zakazując egzekucji Żydów bez procesu. Twierdził, że dżuma dotknęła także społeczności żydowskie i miejsca, w których nie mieszkali Żydzi. Jego interwencja odniosła skutek dopiero w Awinionie. Faktycznie toczyły się także procesy przeciwko całym gminom żydowskim, w których „zeznania” wymuszano torturami.

Karol IV, który w 1355 roku zdobył także koronę cesarską Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, odegrał niechlubną rolę w prześladowaniach Żydów w latach 1348-1350: aby spłacić swoje długi, opracował królewską prawo pożyczkowe. Uregulowano nawet, co miało się stać z majątkiem Żydów, i zapewniono immunitet od ścigania, gdyby „tamci Żydzi wkrótce zostali zabici” (dokumenty frankfurckie z 23, 25, 27 i 28 czerwca 1349, w których mowa o Norymberdze, Rothenburg ob. der Tauber i Frankfurcie nad Menem). W cesarskiej Norymberdze, ulubionej rezydencji Karola IV obok Pragi, zatwierdził budowę nowego rynku głównego w miejscu dzielnicy żydowskiej, w której zamordowano ponad 500 mieszkańców. Na gruzach synagogi zbudowano ufundowany przez niego kościół Mariacki.

Książę austriacki Albrecht II był w stanie zapobiec pogromom na swoim obszarze. Hrabia Palatyn Ruprecht I udzielił ochrony uchodźcom ze Spiry i Wormacji. W Hiszpanii Piotr IV Aragoński uratował Żydów przed poważnymi zamieszkami, a w Polsce - Kazimierz III Wielki.

Z perspektywy czasu można stwierdzić, że wiele pogromów wywołanych zarazą przekształciło się w spontaniczne powstania, którym nie można było zapobiec. W Kolonii sprawcy próbowali zrzucić winę za zamieszki na nieznajomych i członków klas niższych. Spuściznę Żydów przekazywano miastom w zamian za zapłatę rocznych podatków, które Żydzi faktycznie musieli płacić. W wielu miastach zezwolono Żydom na osiedlenie się po upływie określonego czasu.

Literatura:

1. D. Wild, R. Böhmer, Die spätmittelalterlichen Wandmalereien im Haus «Zum Brunnenhof» in Zürich und ihre jüdischen Auftraggeber. In: Hochbauamt der Stadt Zürich, Büro für Archäologie und Büro für Denkmalpflege (Hrsg.): Zürcher Denkmalpflege. Stadt Zürich. Bericht. Nr. 1995/96,1997, 16.

2. P. Schäfer, Kurze Geschichte des Antisemitismus, 2020.

3. D. Harrison, Stora döden: den värsta katastrof som drabbat Europa, 2000.

4. T. Barzilay, « Early Accusations of Well Poisoning against Jews : Medieval Reality or Historiographical Fiction ? », Medieval Encounters, 2016 (5), 517-539.