500 lat Związku Torgawskiego

Protestancki Związek Torgawski (fioletowo) i katolicki Związek Dessawski (na żółto) 

Związek Torgawski (nazywany również sojuszem gocko-torgawskim lub sojuszem torgawskim) był reakcją protestanckich książąt na Związek Dessawski – zrzeszenie katolickich władców północnych Niemiec w czasach Reformacji.

Pierwotna umowa o utworzeniu Związku Torgawskiego została podpisana 27 lutego 1526 roku (według innych źródeł 5 marca 1526) w Gotha między Hesją a Elektoratem Saksonii. To porozumienie stało się podstawą dla kilku kolejnych przystąpień do sojuszu w Torgawie, gdzie rezydowała ernestyńska linia Wettynów.

Związek Torgawski był pierwszym w historii formalnym protestanckim sojuszem politycznym.

Po ujawnieniu informacji o utworzeniu katolickiego związku interesów, w Gotha spotkali się elektor Jan Stały oraz landgraf Filip Wielkoduszny z Hesji. Zobowiązali się wzajemnie udzielać sobie pomocy w przypadku trudności związanych z wprowadzeniem nowego porządku kościelnego w swoich krajach, w kwestiach wiary, a także w razie potrzeby udzielenia wsparcia militarnego.

Sytuacja stała się szczególnie napięta w Magdeburgu. Większość mieszkańców była zwolennikami reform Kościoła zgodnie z naukami Marcina Lutra, jednak ich arcybiskup, kardynał Albrecht, był zdecydowanym przeciwnikiem „sekty luterańskiej” i od początku należał do antyprotestanckiego Związku Dessawskiego.

Aby przeciwstawić się działaniom arcybiskupa, Magdeburg zawarł 4 maja 1526 roku w Torgawie sojusz z elektorem Janem Stałym i landgrafem Filipem Wielkodusznym z Hesji. Jan Stały zaprosił książąt przychylnych Reformacji na spotkanie do Magdeburga, by wspólnie omówić regionalną sytuację polityczną. W jego następstwie doszło 12 czerwca 1526 roku do podpisania Traktatu magdeburskiego, w wyniku którego do Związku Torgawskiego przystąpili kolejni książęta skłaniający się ku wierze protestanckiej.

Związek ten stał się następnie podstawą wszystkich przyszłych politycznych i militarnych działań strony luterańskiej.

Uczestnicy Związku Torgawskiego to m.in.:

1. Elektor Jan Stały (Johann der Beständige) – Elektor Saksonii (Ernestyńska linia Wettynów)
2. Filip I Wielkoduszny (Philipp der Großmütige) – Landgraf Hesji
3. Ernest I (Ernst I.) – Książę Brunszwiku-Lüneburga (linia Celle)
4. Franciszek (Franz) – Książę Luneburga
5. Wolfgang (Wolfgang von Anhalt-Köthen) – Książę Anhaltu i Köthen
6. Jerzy II (Georg II.) – Książę Anhalt-Dessau
7. Magnus I (Magnus I.) – Książę Meklemburgii
8. Jan Ernest (Johann Ernst) – Książę Saksonii (brat elektora Jana)
9. Jan Fryderyk (Johann Friedrich) – Następca tronu Elektorskiej Saksonii (późniejszy elektor)
10. Miasto Magdeburg – wolne miasto Rzeszy, popierające Reformację
11. Miasto Brema – wolne miasto Rzeszy, sympatyzujące z luteranami

Książęta zjednoczeni w Związku Torgawskim działali z większym powodzeniem niż ich przeciwnicy ze Związku Dessawskiego. 

Związek Dessawski (zwany także Sojuszem Dessawskim) był krótkotrwałym zrzeszeniem katolickich władców terytorialnych w północnych Niemczech w okresie reformacji niemieckiej. Jego celem była walka zarówno z powstaniami, jak i z dalszym szerzeniem się nauki Marcina Lutra. Związek został zawarty 19 lipca 1525 roku w Dessau. Gospodynią spotkania była księżna-wdowa i regentka Małgorzata von Münsterberg, gorliwa katoliczka.

Zrzeszenie powstało kilka tygodni po bitwie pod Frankenhausen w Turyngii, w której stłumiono buntujących się chłopów. Energiczne działania przeciwko rosnącemu wpływowi protestantyzmu wydawały się katolickim władcom konieczne. Choć sam Marcin Luter był osobiście dość przychylnie nastawiony, księżna obawiała się powtórzenia buntów chłopskich w swoim własnym kraju, dlatego wbrew stanowisku własnych synów zwołała ten związek.

Katolicki Związek Dessawski ograniczał się w obrębie Anhaltu jedynie do Księstwa Anhalt-Dessau, podczas gdy sąsiednie księstwa Anhalt-Köthen i Anhalt-Bernburg w latach 1525–1526 wprowadziły Reformację jako drugie i trzecie państwo na świecie (po Elektoracie Saksonii). Dopiero kilka lat po śmierci księżnej Dessawskiej (1530), jej syn Jerzy III wprowadził Reformację w Anhalt-Dessau w 1534 roku.

Na Sejmie Rzeszy w Spirze w 1526 roku zwolennicy Kościoła papieskiego i Reformacji próbowali dojść do politycznego kompromisu. Edykt wormacki został uchylony, a decyzje Sejmu przewidywały tolerowanie nowego wyznania do czasu zwołania soboru. Jednak podczas drugiego sejmu w Spirze w 1529 roku oraz sejmu w Augsburgu w 1530 roku sytuacja odwróciła się na korzyść strony katolickiej, ponieważ cesarz Karol V pozostał wierny tradycyjnym zasadom wiary.

W odpowiedzi na to protestanci zawarli w 1531 roku Związek Szmalkaldzki, który zastąpił Związek Torgawski i stał się nowym ośrodkiem polityczno-militarnej organizacji obronnej luteran.

Literatura:

1. H. Weber, Le traité de Chambord (1552). In: Charles-Quint, le Rhin et la France. Droit savant et droit pénal à l'époque de Charles-Quint. Actes des journées d'études de Strasbourg (2–3 mars 1973), 1973, 81–94.

2. J. Herrmann, Moritz von Sachsen, 2013, 164f.