Porządek kościelny (Kirchenordnung, Church Order, kyrkoordning, kirkeordning)
 |
| Porządek kościelny Bugenhagena dla Pomorza z 1535 roku |
1. Wprowadzenie
W miastach i terytoriach, które wprowadziły Reformację, odrzucenie jurysdykcji biskupiej i papieskiej oraz prawa kanonicznego stworzyło sytuację bezprawia, do którą wkraczali czasami spirytualiści o radykalnych, eschatologicznych i egalitarnych ideach. Wprowadzenie Porządków kościelnych zapoczątkowało fazę konsolidacji.
Ponadto od końca XV wieku, w wyniku upadku władzy cesarskiej z jednej strony i upadku moralności w niektórych częściach Kościoła papieskiego z drugiej, wielu władców wywierało wpływ na niektóre obszary ustawodawstwa już przed Reformacją, które zgodnie z ówczesnym rozumieniem prawnym faktycznie należały do obszaru kościelnego (np. dozór księży, prawo małżeńskie, pomoc dla ubogich itd.).
Jako kroki na drodze do opracowania przepisów kościelnych pozostających pod wpływem Reformacji należy wymienić Porządek wittenberski z 1521 roku autorstwa Andreasa Bodensteina von Karlstadta oraz Porządek skrzyniowy z Leisnig z 1523 roku (TUTAJ) opracowany przez Marcina Lutra. Regulamin wizytacji w Elektoratu Saksonii, spisany w 1528 roku przez Marcina Lutra i Filipa Melanchtona, stanowi kolejny punkt w usystematyzowanym podejściu do egzekwowania porządku kościelnego w ruchu reformacyjnym, który rozpoczął się w Wittenberdze. Ważnymi przepisami wczesnego Kościoła są Porządki kościelne Johannesa Bugenhagena (np. dla Brunszwiku 1528, dla Lubeki 1531, dla Pomorza od 1535 i Wolfenbüttel 1543 roku), a także wspólny regulamin kościelny Margrabii Brandenburskiej i cesarskiego miasta Norymberga z 1533 roku autorstwa Andreasa Osiandra.
Zgodnie z luterańskimi naukami kościelnymi (Formuła Zgody, II; Solida declaratio X; Apologia AC 14; Loci Melanchtona, 2., Saska Księga Wizytacji z 1528 roku itd.) jednolita liturgia jest wymagana tylko o tyle, o ile jest niezbędna do podtrzymywania właściwej doktryny i sprawowania sakramentów, podczas gdy ogólnie rzecz biorąc, prawowite mianowanie zewnętrznych funkcji urzędników kościelnych i ich sfera w zgromadzeniach jest radzie powierzona kościelnej zarządzającej władz państwowych. Spontaniczny rozwój prawa kościelnego, a zwłaszcza regulacja nabożeństw, sakramentów i dyscypliny liturgicznej, tak jak Marcin Luter to idealnie pojmował, okazały się niepraktyczne i ustąpiły miejsca, choć nie zawsze tak było, definicji ze strony władców świeckich. Wszystkie te regulacje, zwłaszcza rządowe i miejskie, poprzez które kanoniczne formy kościelne zostały zmodyfikowane w kierunku reformatorskim, podczas gdy nowo rozwijający się system kościelny został stopniowo ustanowiony, są nazywane Porządkami kościelnymi.
Jednakże regulacje kościelne rozpowszechniły się dopiero po 1555 roku, kiedy po pokoju augsburskim księstwa i miasta cesarskie pozostające pod wpływem Reformacji luterańskiej osiągnęły w końcu prawnie bezpieczną pozycję ze względu na swój status wyznaniowy na mocy prawa cesarskiego. Często nie pisano oddzielnego Porządku dla każdego księstwa lub miasta, ale raczej na wielu terytoriach przyjmowano kilka Porządków, często z niewielkimi zmianami. Szczególnie wpływowe w Północnych Niemczech były Porządki kościelne napisane przez Johannesa Bugenhagena, a później dla Meklemburgii pod redakcją Filipa Melanchtona w 1552 roku, a także dla Wirtembergii autorstwa Johannesa Brenza w 1553 roku w Południowych Niemczech.
Warto także wspomnieć o pozostającym pod wpływem kalwińskim Porządku Kościoła Reformowanego dla Palatynatu Elektoralnego z 1563 roku, a także uchwałach Konwencji Weselskiej z 1568 roku i Synodu Generalnego w Duisburgu z 1610 roku. Porządki kościelne wspólnot reformowanych i luterańskich w księstwach Jülich -Kleve-Berg z 1662 roku opierają się na nich, których zasady egzekwowały w dużej mierze ustrόj prezbiterialno-synodalny. Poprzez nadreńsko-westfalski Porządek kościelny z 1835 roku przedostały się one do wielu kolejnych Porządków w XIX wieku.
Obecnie przepisy kościelne regulują głównie status konfesjonalny, obowiązki urzędów przywódczych, władzę ordynacji i wizytacji, zasady kultu oraz prawa i obowiązki członków wspólnoty i urzędników kościelnych.
Przed 1918 rokiem, zwłaszcza w Niemczech, ze względu na ścisły związek między „tronem a ołtarzem”, istniały również szerokie obszary, które obecnie stanowią część prawa społecznego, takie jak prawo szkolne, opieka społeczna oraz prawo publiczne.
Historycznie istotne przepisy kościelne z okresu Reformacji zostały wydane w obszernym wydaniu źródłowym, które rozpoczęło się w 1902 roku przez prawnika kanonika z Erlangen, Emila Sehlinga, a obecnie opiekuje się Akademia Nauk w Heidelbergu. Tytuł serii to „Porządki kościelne XVI wieku" („Evangelische Kirchenordnungen des 16. Jahrhunderts”).
2. Nadreńsko-westfalski Porządek kościelny
 |
| Nadreńsko-westfalski Porządek kościelny |
Nadreńsko-westfalski Porządek kościelny (Die Rheinisch-Westfälische Kirchenordnung , RWKO) z 1835 roku był Porządkiem kościelnym, który poprzez połączenie ustorju prezbiterialno-synodalnego z tradycyjną konstytucją konsystorza stał się wzorem dla wielu innych protestanckich Porządków kościelnych XIX i XX wieku. W obrębie Ewangelickiego Kościoła Krajowego w Królestwie Prus (Evangelische Landeskirche im Königreich Preußen) dotyczyło to jedynie prowincji nadreńskiej i prowincji westfalskiej.
Porządek kościelny zawierał 148 paragrafów regulujących organizację życia kościelnego na trzech poziomach:
- na poziomie zgromadzeń lokalnych (§§ 1-33), w którym władzę sprawowali prezbiterzy (w zgromadzeniach liczących powyżej 200 członków istniały także większe rad gmin),
- na poziomie „wspólnot powiatowych” (§§ 34–43; w dzisiejszym rozumieniu okręgów kościelnych), w których istniały synody okręgowe oraz „wspólnota prowincjonalna” (§§ 44–52), dla której istniał synod prowincjonalny nadreński i westfalski.
Dalsze rozdziały dotyczyły wyboru i zadań proboszczów (§§ 53-74), posługi kościelnej i czynności urzędowych (§§ 75-116) oraz zagadnień nadzoru i wizytacji (§§ 117-147). Jednakże z art. 148 wynika, że synody pełniły jedynie funkcje doradcze, lecz faktyczna władza kościelna i zewnętrzna suwerenność kościelna pozostawały w gestii władz państwowych. Konsystorze prowincjonalne w Koblencji i Münster sprawowali władzę dyscyplinarną wspólnie z mianowanymi przez króla superintendentami generalnymi. Oznaczało to realizację trzech z czterech żądań ruchu prezbiteriańsko-synodalnego: wybór proboszczów przez kongregacje, skład wszystkich komitetów przez pastorów i wybranych przedstawicieli oraz kierownictwo synodu przez urzędników wybieranych tymczasowo; Jednak zasadniczy postulat, jakim było sprawowanie władzy kościelnej przez synody, pozostał niespełniony. Dlatego RWKO często charakteryzowano jako „system mieszany” lub jako „kompromis łączący dwie z natury przeciwstawne zasady konstytucji konsystorza i konstytucji synodalnej”[3]. Jednak współcześni mówili o „konstytucjonalizmie kościelnym”, ponieważ model ten był podobny do konstytucjonalizmu politycznego z jego połączeniem elementów reprezentatywnych i autorytatywnych.
Od czasu wprowadzenia RWKO podejmowano wysiłki mające na celu przebudowę konstytucji kościelnej w innych częściach Prus i Niemiec w oparciu o jej model, a tym samym urzeczywistnienie „konstytucjonalizmu kościelnego”. Za namową ministra kultury Friedricha Eichhorna król Fryderyk Wilhelm IV zlecił synodom okręgowym i prowincjonalnym w całych Prusach doradzanie od 1843 roku w sprawie zreformowania konstytucji kościelnej. W rezultacie Pruski Synod Generalny zażądał utworzenia w całym królestwie plebanii i synodów i przyjęcia w ten sposób (w jeszcze słabszej formie) elementów nadreńsko-westfalskiego porządku kościelnego w 1846 roku. Zostało to jednak odrzucone przez króla, gdyż był niechętny ustrojowi prezbiterialno-synodalnemu. Minister kultury Maksymilian von Schwerin-Putzar, powołany w wyniku rewolucji marcowej w 1848 roku, próbował wprowadzić ustrόj prezbiterialno-synodalny dla całego Kościoła Krajowego, ale nie udało mu się tego osiągnąć podczas swojej krótkiej kadencji. Dopiero za czasów ministra oświaty Wojciecha Falka konstytucja konsystorza została uzupełniona synodami doradczymi na wzór RWKO w 1873 roku poprzez regulaminy parafialne i synodalne oraz w 1876 roku poprzez regulaminy ogólne synodalne. Podobne konstytucje mieszane wprowadzono wcześniej na niektórych innych terytoriach (np. Księstwo Oldenburga w 1853 roku, Wielkie Księstwo Badenii w 1861 roku, Królestwo Hanoweru w 1864 roku). Prawie wszyscy inni poszli za nim aż do początku XX wieku. Istnienie synodów było zasadniczym warunkiem zapewnienia, że samoorganizacja Kościołów protestanckich przebiegała w miarę sprawnie po upadku monarchii w 1918 roku, wraz z końcem suwerennego reżimu kościelnego.
W prowincjach zachodnich zwolennicy ustroju prezbiterialno-synodalnego nie byli jednak usatysfakcjonowani osiągniętym kompromisem i starali się dążyć do rewizji wkrótce po wydaniu zarządzenia kościelnego. W latach 1848-1853 sporządzono nową wersję, która miała wzmocnić elementy prezbiterialno-synodalne, ale również nie zostały zatwierdzone przez króla. Jedynie preambułę zawierającą stwierdzenia dotyczące stanu konfesyjnego, której brakowało w przepisach kościelnych z 1835 roku, dodano w 1855 roku i w niezmienionej formie przyjęto w kolejnych przepisach kościelnych z 1923 roku. Dopiero w 1893 roku dokonano istotnego uzupełnienia, tworząc zarządy, będące stałymi organami synodów okręgowych i prowincjonalnych, które zbierały się jedynie co roku lub co trzy lata. Kiedy po zniesieniu suwerennego reżimu kościelnego odtworzono Ewangelicki Kościół Związku Staropruskiego, 6 listopada 1923 roku przyjęto kompleksowo zmieniony Porządek kościelny dla prowincji kościelnych Nadrenii i Westfalii. Kościoły Krajowe Westfalii i Nadrenii, które uzyskały niepodległość po zakończeniu II wojny światowej, przyjęły Porządki kościelne odpowiednio w 1952 i 1953 roku, w których wyraźnie widoczny był wpływ RWKO z 1835 roku.
3. Szwedzki Porządek kościelny (Kyrkoordning)
Szwedzki Porządek kościelny z 1571 roku był pierwszym kompletnym Porządkiem kościelnym po wprowadzeniu Reformacji w latach dwudziestych XVI wieku.
Głównym pomysłodawcą rozporządzenia był arcybiskup Laurentius Petri. Petri, arcybiskup od 1531 roku, opublikował wiele tekstów doktrynalnych. Na próżno próbował przekonać królów Gustawa Wazę i Eryka, aby zezwolili mu na opublikowanie kompletnego Porządku kościelnego. Wraz z wstąpieniem na tron króla Jana w 1568 roku Petri otrzymał pozwolenie i w 1571 roku opublikował Kanon Ecclesiasticus. Zostało ono sformalizowany na synodzie kościelnym w 1572 roku.
Dzięki Porządkowi kościelnemu wszystkie podstawowe doktryny luterańskie zostały spisane, a katolickie prawo kanoniczne formalnie utraciło swój autorytet. Praca Petriego charakteryzowała się jednak głębokim kompromisem między starym a nowym. Zmienił doktryny katolickie, które uważał za niezgodne z prawdziwym chrześcijaństwem, ale pozwolił pozostać innym, jeśli uznał je za przydatne. Na przykład episkopat został zachowany, chociaż nie był bezpośrednio dyktowany przez Pismo Święte, a zakazany stopień pokrewieństwa został nieco zmniejszony, z siódmego do szóstego stopnia pokrewieństwa. Szwedzki Porządek kościelny z 1571 roku zawierał również przepisy dotyczące Eucharystii. Głosił również potrzebę systemu szkolnego. Aby wspomóc rzemiosło i handel w miastach, mieszkańcy miast mieli mieć szkoły dla każdego dziecka miejskiego, zarówno chłopców, jak i dziewcząt, aby mogli nauczyć się czytać, pisać i liczyć, a także zarządzać pewnymi podstawowymi umiejętnościami handlowymi. Miały być włączone zarówno dziewczęta, jak i chłopcy, nie zakładano żadnych szkół dla dziewcząt, ale powszechne stało się umieszczanie dziewcząt w pierwszych klasach szkół miejskich. Dzieci ze wsi musiały czekać na ustanowienie systemu szkolnego aż do szwedzkiego prawa kościelnego z 1686 roku.
Choć rozporządzenie było użyteczne, nie poruszało istotnej kwestii wyznania wiary. Petri planował napisać oświadczenie deklaracyjne do Wyznania Augsburskiego (CA), ale zmarł wkrótce po ustanowieniu Porządku kościelnego, a kwestia ta nie została rozstrzygnięta aż do Synodu w Uppsali w 1593 roku.
Rozporządzenie zostało również zmienione przez króla Jana III, który wprowadził do niego kilka dodatków o charakterze katolickim: Nova Ordinantia z 1575 roku i jego własną doktrynę kościelną, Röda boken („Czerwona Księga”) z 1576 roku, dwa dodatki, które wprowadziły stanowisko pośrednie między katolicyzmem a protestantyzmem i ponownie wprowadziły wiele zwyczajów katolickich. Nie zostały one cofnięte aż do Synodu w Uppsali w 1593 roku.
Szwedzki Porządek kościelny z 1571 roku zostało zastąpiony Szwedzkim Prawem Kościelnym z 1686 roku.
4. Porządek kościelny w Danii
Porządek kościelny zawierał 148 paragrafów regulujących organizację życia kościelnego na trzech poziomach:
- na poziomie zgromadzeń lokalnych (§§ 1-33), w którym władzę sprawowali prezbiterzy (w zgromadzeniach liczących powyżej 200 członków istniały także większe rad gmin),
- na poziomie „wspólnot powiatowych” (§§ 34–43; w dzisiejszym rozumieniu okręgów kościelnych), w których istniały synody okręgowe oraz „wspólnota prowincjonalna” (§§ 44–52), dla której istniał synod prowincjonalny nadreński i westfalski.
Dalsze rozdziały dotyczyły wyboru i zadań proboszczów (§§ 53-74), posługi kościelnej i czynności urzędowych (§§ 75-116) oraz zagadnień nadzoru i wizytacji (§§ 117-147). Jednakże z art. 148 wynika, że synody pełniły jedynie funkcje doradcze, lecz faktyczna władza kościelna i zewnętrzna suwerenność kościelna pozostawały w gestii władz państwowych. Konsystorze prowincjonalne w Koblencji i Münster sprawowali władzę dyscyplinarną wspólnie z mianowanymi przez króla superintendentami generalnymi. Oznaczało to realizację trzech z czterech żądań ruchu prezbiteriańsko-synodalnego: wybór proboszczów przez kongregacje, skład wszystkich komitetów przez pastorów i wybranych przedstawicieli oraz kierownictwo synodu przez urzędników wybieranych tymczasowo; Jednak zasadniczy postulat, jakim było sprawowanie władzy kościelnej przez synody, pozostał niespełniony. Dlatego RWKO często charakteryzowano jako „system mieszany” lub jako „kompromis łączący dwie z natury przeciwstawne zasady konstytucji konsystorza i konstytucji synodalnej”[3]. Jednak współcześni mówili o „konstytucjonalizmie kościelnym”, ponieważ model ten był podobny do konstytucjonalizmu politycznego z jego połączeniem elementów reprezentatywnych i autorytatywnych.
Od czasu wprowadzenia RWKO podejmowano wysiłki mające na celu przebudowę konstytucji kościelnej w innych częściach Prus i Niemiec w oparciu o jej model, a tym samym urzeczywistnienie „konstytucjonalizmu kościelnego”. Za namową ministra kultury Friedricha Eichhorna król Fryderyk Wilhelm IV zlecił synodom okręgowym i prowincjonalnym w całych Prusach doradzanie od 1843 roku w sprawie zreformowania konstytucji kościelnej. W rezultacie Pruski Synod Generalny zażądał utworzenia w całym królestwie plebanii i synodów i przyjęcia w ten sposób (w jeszcze słabszej formie) elementów nadreńsko-westfalskiego porządku kościelnego w 1846 roku. Zostało to jednak odrzucone przez króla, gdyż był niechętny ustrojowi prezbiterialno-synodalnemu. Minister kultury Maksymilian von Schwerin-Putzar, powołany w wyniku rewolucji marcowej w 1848 roku, próbował wprowadzić ustrόj prezbiterialno-synodalny dla całego Kościoła Krajowego, ale nie udało mu się tego osiągnąć podczas swojej krótkiej kadencji. Dopiero za czasów ministra oświaty Wojciecha Falka konstytucja konsystorza została uzupełniona synodami doradczymi na wzór RWKO w 1873 roku poprzez regulaminy parafialne i synodalne oraz w 1876 roku poprzez regulaminy ogólne synodalne. Podobne konstytucje mieszane wprowadzono wcześniej na niektórych innych terytoriach (np. Księstwo Oldenburga w 1853 roku, Wielkie Księstwo Badenii w 1861 roku, Królestwo Hanoweru w 1864 roku). Prawie wszyscy inni poszli za nim aż do początku XX wieku. Istnienie synodów było zasadniczym warunkiem zapewnienia, że samoorganizacja Kościołów protestanckich przebiegała w miarę sprawnie po upadku monarchii w 1918 roku, wraz z końcem suwerennego reżimu kościelnego.
W prowincjach zachodnich zwolennicy ustroju prezbiterialno-synodalnego nie byli jednak usatysfakcjonowani osiągniętym kompromisem i starali się dążyć do rewizji wkrótce po wydaniu zarządzenia kościelnego. W latach 1848-1853 sporządzono nową wersję, która miała wzmocnić elementy prezbiterialno-synodalne, ale również nie zostały zatwierdzone przez króla. Jedynie preambułę zawierającą stwierdzenia dotyczące stanu konfesyjnego, której brakowało w przepisach kościelnych z 1835 roku, dodano w 1855 roku i w niezmienionej formie przyjęto w kolejnych przepisach kościelnych z 1923 roku. Dopiero w 1893 roku dokonano istotnego uzupełnienia, tworząc zarządy, będące stałymi organami synodów okręgowych i prowincjonalnych, które zbierały się jedynie co roku lub co trzy lata. Kiedy po zniesieniu suwerennego reżimu kościelnego odtworzono Ewangelicki Kościół Związku Staropruskiego, 6 listopada 1923 roku przyjęto kompleksowo zmieniony Porządek kościelny dla prowincji kościelnych Nadrenii i Westfalii. Kościoły Krajowe Westfalii i Nadrenii, które uzyskały niepodległość po zakończeniu II wojny światowej, przyjęły Porządki kościelne odpowiednio w 1952 i 1953 roku, w których wyraźnie widoczny był wpływ RWKO z 1835 roku.
3. Szwedzki Porządek kościelny (Kyrkoordning)
Szwedzki Porządek kościelny z 1571 roku był pierwszym kompletnym Porządkiem kościelnym po wprowadzeniu Reformacji w latach dwudziestych XVI wieku.
Głównym pomysłodawcą rozporządzenia był arcybiskup Laurentius Petri. Petri, arcybiskup od 1531 roku, opublikował wiele tekstów doktrynalnych. Na próżno próbował przekonać królów Gustawa Wazę i Eryka, aby zezwolili mu na opublikowanie kompletnego Porządku kościelnego. Wraz z wstąpieniem na tron króla Jana w 1568 roku Petri otrzymał pozwolenie i w 1571 roku opublikował Kanon Ecclesiasticus. Zostało ono sformalizowany na synodzie kościelnym w 1572 roku.
Dzięki Porządkowi kościelnemu wszystkie podstawowe doktryny luterańskie zostały spisane, a katolickie prawo kanoniczne formalnie utraciło swój autorytet. Praca Petriego charakteryzowała się jednak głębokim kompromisem między starym a nowym. Zmienił doktryny katolickie, które uważał za niezgodne z prawdziwym chrześcijaństwem, ale pozwolił pozostać innym, jeśli uznał je za przydatne. Na przykład episkopat został zachowany, chociaż nie był bezpośrednio dyktowany przez Pismo Święte, a zakazany stopień pokrewieństwa został nieco zmniejszony, z siódmego do szóstego stopnia pokrewieństwa. Szwedzki Porządek kościelny z 1571 roku zawierał również przepisy dotyczące Eucharystii. Głosił również potrzebę systemu szkolnego. Aby wspomóc rzemiosło i handel w miastach, mieszkańcy miast mieli mieć szkoły dla każdego dziecka miejskiego, zarówno chłopców, jak i dziewcząt, aby mogli nauczyć się czytać, pisać i liczyć, a także zarządzać pewnymi podstawowymi umiejętnościami handlowymi. Miały być włączone zarówno dziewczęta, jak i chłopcy, nie zakładano żadnych szkół dla dziewcząt, ale powszechne stało się umieszczanie dziewcząt w pierwszych klasach szkół miejskich. Dzieci ze wsi musiały czekać na ustanowienie systemu szkolnego aż do szwedzkiego prawa kościelnego z 1686 roku.
Choć rozporządzenie było użyteczne, nie poruszało istotnej kwestii wyznania wiary. Petri planował napisać oświadczenie deklaracyjne do Wyznania Augsburskiego (CA), ale zmarł wkrótce po ustanowieniu Porządku kościelnego, a kwestia ta nie została rozstrzygnięta aż do Synodu w Uppsali w 1593 roku.
Rozporządzenie zostało również zmienione przez króla Jana III, który wprowadził do niego kilka dodatków o charakterze katolickim: Nova Ordinantia z 1575 roku i jego własną doktrynę kościelną, Röda boken („Czerwona Księga”) z 1576 roku, dwa dodatki, które wprowadziły stanowisko pośrednie między katolicyzmem a protestantyzmem i ponownie wprowadziły wiele zwyczajów katolickich. Nie zostały one cofnięte aż do Synodu w Uppsali w 1593 roku.
Szwedzki Porządek kościelny z 1571 roku zostało zastąpiony Szwedzkim Prawem Kościelnym z 1686 roku.
4. Porządek kościelny w Danii
Pierwsza duńska luterańska agenda kościelna powstała w 1528 roku w Haderslebene (obecnie Haderslev) na południu Jutlandii, wówczas pod panowaniem księcia Chrystiana III, późniejszego króla Danii. Dokument ten, znany jako „Haderslebener Artikel“ (Artykuły z Hadersleben), stanowił jedną z pierwszych ewangelickich porządków kościelnych w Europie Północnej i był kluczowym krokiem w procesie wprowadzania Reformacji w Danii oraz w Księstwach Szlezwiku i Holsztynu.
W 1524 roku książę Chrystian otrzymał od ojca, króla Fryderyka I, w zarząd księstwa Haderslebena i Törninga, obejmujące 66 parafii. W 1526 roku zaprosił do Haderslebene dwóch niemieckich teologów, Eberharda Weidensee i Johannesa Wentha, którzy byli związani z Reformacją luterańską i studiowali w Wittenberdze. Ich zadaniem było przeprowadzenie duchowieństwa wiejskiego na nauki Marcina Lutra. W tym samym roku zwołano pierwsze spotkanie duchowieństwa w Haderslevhus, gdzie duchowni zostali zapoznani z wcześniejszą wersją „Haderslebener Artikel“, choć ta wersja nie zachowała się do dziś. W 1527 roku z Haderslebena usunięto zakonników, a w 1528 roku książe Chrystian III wydał oficjalnie „Haderslebener Artikel“ jako nowym porządkiem kościelnym dla swojego księstwa. Dokument ten zawierał 22 artykuły regulujące życie kościelne, w tym porządek nabożeństw, nauczanie i sprawowanie sakramentów.
„Haderslebener Artikel“ napisano w języku dolnoniemieckim i nie zostały opublikowane drukiem; jedyny zachowany rękopis znajduje się w Archiwum Państwowym w Kopenhadze. Porządek nabożeństwa oparty był na „Mszy Niemieckiej" Marcina Lutra z 1526 roku, z pewnymi modyfikacjami dostosowanymi do lokalnych potrzeb. Nabożeństwa miały być odprawiane w języku niemieckim, co było zgodne z praktyką wprowadzania języka narodowego do liturgii w okresie Reformacji. Zmiany dotyczyły głównie aspektów teologicznych, zwłaszcza rozumienia Eucharystii, podczas gdy zewnętrzny przebieg nabożeństw pozostał w dużej mierze niezmieniony. Utrzymano użycie szat liturgicznych oraz większości łacińskich pieśni. Wprowadzono również zakaz odprawiania mszy za zmarłych i mszy cichych.
„Haderslebener Artikel“ stanowiły fundament dla wprowadzenia Reformacji w Danii. W 1539 roku, po objęciu tronu przez Chrystiana III, wprowadzono jednolitą ordynację kościelną dla całego królestwa, opracowaną przez Jana Bugenhagena. Dzięki tym reformom Haderslev stał się jednym z centrów Reformacji w Północnej Europie, a miasto zyskało miano „Wittenbergi Północy”.
Porządek kościelny z 14 czerwca 1539 roku
 |
| Porządek kościelny z 1537 roku |
Po wyborze Chrystiana III na krόla Danii w 1534 roku i zwycięstwie w późniejszej wojnie domowej, sporze hrabiόw, w którym armia Johana Rantzau pokonała chłopską armię kapitana Klemensa w Północnej Jutlandii, był konieczny nowy porządek kościelny, a ponieważ nie uważano, że Dania ma władzę wystarczającej wiedzy, wysłano po pomoc do Wittenbergi – siedziby luterańskiej Reformacji w Niemczech. Stamtąd wysłano Jana Bugenhagena, który był ekspertem w sprawach kościelnych. Przygotowywał je już z sukcesem dla Brunszwiku, Hamburga, Lubeki i Pomorza. Wraz z kapitułami domowymi i kaznodziejami kierował przygotowaniem podstaw nowego ustroju w podwójnym królestwie Danii i Norwegii. Zanim został przyjęty przez Sejm Duński, został zatwierdzony przez Marcina Lutra.
W tym samym czasie, gdy parlament Riksråd przyjął rozporządzenie, Johan Bugenhagen inaugurował pracę siedmiu duńskich superintendentów i jednego Norwega. Do najwybitniejszych należeli znani reformatorzy Frans Vormordsen i Jørgen Jensen Sadolin, którzy zostali biskupami Lund i Wyspy Fionia, a także Peder Palladius, który został biskupem Zelandii.
Pozostał stary, główny podział na siedem diecezji, podobnie jak system parafialny. Po prostu, siedziba biskupa Zelandii została natychmiast przeniesiona z Roskilde do Kopenhagi, a w 1554 roku siedziba biskupa w Børglum została przeniesiona do Ålborg. Pojawiły się myśli, aby któregoś z nowych biskupów mianować najwyższym biskupem, lecz nic z tego nie wyszło, prawdopodobnie głównie dlatego, że taki układ za bardzo przypominałby stary. Niemniej jednak biskup Zelandii zajął pozycję „pierwszego wśród równych” (den første blandt ligemænd), co nie pozostawało bez związku z potężną osobowością Pedera Palladiusa.
Ponieważ Bugenhagen nie był biskupem, Kościół duński utracił „sukcesję apostolską” w rozumieniu papieskim, co opierało się na poglądzie, że każdy konsekrowany biskup, na który nałożono ręce, otrzymał swoją konsekrację pośrednio od apostoła Piotra , którego uważano za pierwszego biskupa Rzymu.
Norwegia otrzymała w 1607 roku własny Porządek kościelny, dostosowany do lokalnych warunków. Wiele zasad obrzędów kościelnych zostało później włączonych w zmienionej formie do norweskiej ustawy z 1687 roku.
P. G. Lindhardt podkreśla w kilku miejscach, że na nowy porządek kościelny duży wpływ ma luterańską doktrynę o dwóch regimentach (TUTAJ), gdyż dokonuje się wyraźnego rozróżnienia między „rozporządzeniem Bożym” a „rozporządzeniem królewskim”, gdzie „rozporządzenie Boże” dotyczy głoszenia Ewangelii, udzielania sakramentów, chrześcijańskiego wychowanie dzieci, wsparcia sług kościelnych, szkół i ubogich, podczas gdy „rozporządzenia królewskie” to ustalenia, które muszą sprawić, że „zarządzenie Boże” będzie działać w konkretny sposób, czyli instrukcje zarówno w zakresie liturgicznym, ekonomicznym, jak i administracyjnym. Nie zdecydowano się na specjalnie sformułowaną „spowiedź” – rozumianą dogmatycznie – ale liturgia jawiła się jako luźno oczyszczony układ mszy rzymskiej, a zgromadzenie należało aktywizować poprzez duńskie hymny.
Co więcej, po zwycięstwie idea powszechnego kapłaństwa wiernych odeszła, a na pierwszy plan zaczęła wysuwać się instytucja kościelna, reprezentowana przez urząd, co z czasem miało mieć niefortunne konsekwencje dla bierności laikatu luterańskiego, bierności że około sto lat później za Chrystiana IV i tak zwanej ortodoksji luterańskiej miało zaowocować tak zwanymi metodami chłosty, mającymi na celu obudzenie śpiącego zgromadzenia podczas nabożeństw.
Rytuał kościelny z 25 czerwca 1685 roku
 |
| Katedra Marii Panny (Vor Frue Kirke) w Kopenhadze |
Duńskie prawo Christiana V, którego druga księga dotyczy religii i duchowieństwa, w tym przypadku nie poszło dalej niż duńskie i norweskie prawo 2-4-4, powtarzając poprzednie polecenie, że księża powinni prowadzić w kościele nabożeństwo z czytaniem, śpiewem, modlitwą, kazaniem i udzielaniem sakramentów w sposób i z ceremoniałami stosowanymi w Katedrze Marii Panny „według przepisanego Rytuału”, jednak podczas prac przygotowawczych nad ustawą zainteresowane strony wyraziły chęć wydania specjalnego prawa rytualnego dotyczącego ceremonii w kościołach, aby ujednolicić praktykę.
Życzenie to wyraził przede wszystkim ówczesny biskup diecezji Zelandii, Hans Bagger, który wraz z dwoma innymi duchownymi był członkiem trzeciej komisji rewizyjnej, powołanej w 1680 roku w celu promowania legalnej pracy, ze specjalnym poleceniem udziału w negocjacje w sprawie księgi o duchowieństwie. Bagger sam przygotował także szkice rytuału, a pomόgł mu Alterbogen.
Obrzęd kościelny zawiera, jak stwierdzono we wstępie, wszystko, co dotyczy nabożeństw i ceremonii kościelnych, o czym prawo nie wspomina. Do tego dodano przysięgi, które duchowieństwo musiało składać przed biskupem, każdy zgodnie ze swoim powołaniem.
Oryginalny tekst Rytuału kościelnego zawiera 11 rozdziałów:
1) O kulcie w Kościele
2) O chrzcie
3) O kobietach położnych i udziale kobiet podczas porodu
4) O nakazach i zastępstwie
5) O Sakramencie Wieczerzy Pańskiej
6) Jak postępować z chorymi, prześladowanymi, opętanymi, więźniami i przestępcami
7) O zakładaniu parafii (zboru)
8) O małżeństwie
9) O zwłokach i pochówku
10) O małżeństwie biskupa i kapłana
11) Sposób powoływania proboszczów
Aktualnie obowiązującą księgą obrzędową dla Kościoła Ludowego (Folkekirken) jest „Ritualbog (Gudstjenesteordning for Den Danske Folkekirke)” zatwierdzoną uchwałą królewską z 12 czerwca 1992, jednak ogólnie w Kościele Ludowym obowiązuje zasada, że wcześniejsze ustalenia nie wchodzą w życie z chwilą nowy jest autoryzowany. Dlatego wciąż można spotkać starsze obrzędy stosowane w duńskiej liturgii. Najważniejszymi ustaleniami od czasu Reformacji są Ordynacja kościelna z 1537/39 roku (Kirkeordinansen) – opublikowana bezpośrednio po wprowadzeniu Reformacji – oraz Rytuał kościelny z 1685 roku (Kirkeritualet), który przez długi czas stanowił swego rodzaju „konstytucję” dla Folkekirken. Ponadto w drugiej księdze duńskiego prawa Christiana V z 1683 roku (Danske Lov) znajdowały się pewne bardziej ogólne postanowienia „dotyczące religii i duchowieństwa”. Późniejszymi znaczącymi księgami obrzędowymi były księgi obrzędowe z lat 1895 i 1912.
Księga obrzędowa, wraz z księgą ołtarzową i księgą hymnów, stanowi księgę, której kapłan i wierni używają podczas nabożeństw w Folkekirken. Znaczące fragmenty z Księgi obrzędowej jest drukowany na odwrocie większości śpiewników. W Kościele Ludowym proboszcz musi posiadać zgodę rady parafialnej na stosowanie innej dozwolonej liturgii lub innych dozwolonych obrzędów niż te, które dotychczas były stosowane w parafii.
Obecny Porządek kościelny z 1992 roku zawiera:
- Wysoki sprawiedliwy system
- Organizacja nabożeństwa dla dzieci
- Chrzest
- Komunia w domu
- Spowiedź
- Konfirmacja
- Małżeństwo
- Błogosławieństwo kościelne małżeństw cywilnych
- Pogrzeb
- Pochόwek do ziemi
- Pogrzeb urnowy
- Ślub duchownych
- Wikariat
- Konsekracje biskupie
- Konsekracja kościoła
Literatura:
1. M. Greschat, Vom Konfessionalismus zur Moderne, 2010.
2. J. van Norden, Kirche zwischen Reaktion und Revolution: Die Revision der Rheinisch-Westfälischen Kirchenordnung 1843–1853. In: Zeitschrift für Kirchengeschichte 114, 2003, 1–20.
3. A. Sprengler-Ruppenthal, Kirchenordnungen II. Evangelische. In: Theologische Realenzyklopädie (TRE), Bd. 18,1989, 607–707.
4. S. Kjöllerström, Den svenska kyrkoordningen 1571 jämte studier kring tillkomst, innehåll och användning, 1971.
5. P. G. Linhardt, Den nordiske kirkes historie, 1960, 76ff.
6. Den danske Kirkeordinans af 1539, vedtaget på herredagen i Odense 14. juni 1539.
7. Danmarks og Norges Kirkeritual 1685.
8. Ritualbog. Det Kgl. Vajsenhus' Forlag 1992.
9. A. Du Rietz, Kvinnors entreprenörskap: under 400 år, 1. uppl., Dialogos, Stockholm, 2013.
10. DDF
Komentarze
Prześlij komentarz