Kolędy bułgarskie

Koledari

Bułgarskie kolędy (bg. koledni pesni) należą do najstarszych warstw folkloru Bałkanów. Ich początki sięgają czasów przedchrześcijańskich, jeszcze epoki trackiej i słowiańskiej. Początkowo były to pieśni obrzędowe związane z przesileniem zimowym, mające zapewnić urodzaj, zdrowie i pomyślność w nadchodzącym roku. Po chrystianizacji Bułgarii w IX wieku dawne pieśni rytualne zostały stopniowo włączone do tradycji chrześcijańskiej. Ich treść zaczęła koncentrować się na narodzeniu Chrystusa, postaciach biblijnych oraz wartościach takich jak dobro, gościnność i wspólnota.

W Bułgarii, podobnie jak w przypadku innych ludów słowiańskich i narodów Bałkanów, wieczorem 24 grudnia śpiewa się tradycyjne kolędy. Młodzi mężczyźni, kolędnicy („koledari”), ubrani w tradycyjne stroje, śpiewają kolędy w okolicznych domach i składają życzenia urodzajności ziemi, zdrowia, szczęścia i pomyślności rodzin – gospodarzowi, za najstarszą kobietę w izbie, za osoby stanu wolnego, za wszystkie dzieci. A zanim śpiewacy wyjdą, śpiewają słowa: „Teraz wychodzimy z tego domu i Bóg do niego wchodzi”. Bułgarskie „chrześcijaństwo ludowe” składa się z elementów pogańskich i chrześcijańskich, połączonych rytualnymi składnikami idei mitycznych i chrześcijańskich. Tradycyjne bułgarskie cykle kolęd mają swoją charakterystyczną intonację i asymetryczne metry. Każdy Bułgar od razu może usłyszeć niepowtarzalne brzmienie kolęd z bogatej palety bułgarskiej muzyki tradycyjnej, a także w interpretacjach współczesnych artystów i kompozytorów. Oprócz tradycyjnych kolęd, bułgarska muzyka zawiera fascynujące hymny bożonarodzeniowe z liturgii prawosławnej. Prawie XII-wieczna tradycja chrześcijańska w Bułgarii stworzyła wyjątkową stylistycznie wokalną muzykę kościelną. W bułgarskim Kościele prawosławnym wyłoniły się dwie tradycje śpiewu: wschodnia (jednoznaczna) i chóralna (polifoniczna). W średniowieczu starobułgarskie pieśni religijne wywarły silny wpływ na muzykę innych ludów słowiańskich. Zawierają intonacje i ozdoby muzyki tradycyjnej. Wraz z rozwojem muzyki drugiej połowy XIX i początków XX wieku muzykę wokalną wzbogaciły nowe, polifoniczne dzieła liturgiczne, łączące melodyjny śpiew cerkiewny z harmoniami muzyki zachodnioeuropejskiej. Bułgaria jest związana z prawosławiem poprzez historię i tradycję, jednak pieśni mniejszości katolickiej, która wróciła do Bułgarii z wygnania austro-węgierskiego, nadal istnieją.

Muzyka bułgarskich kolęd czerpie z:

• folkloru ludowego (skale modalne, nieregularne rytmy),

• tradycji cerkiewnej (melizmatyczność, powaga melodii),

• śpiewu jednogłosowego, często bez akompaniamentu instrumentalnego.

Charakterystyczne są asymetryczne metra (np. 7/8), powtarzalne motywy melodyczne oraz surowa, archaiczna forma, która podkreśla obrzędowy charakter pieśni.  

Stara bożonarodzeniowa piosenka Bułgarów z Banatu „Hei, pastiri (Hej, pasterzu)” była i jest główną atrakcją świąt bożonarodzeniowych w bułgarskich wioskach. Niestety, teksty kolęd bułgarskich nie są dostępne w znanych mi źrόdlach. Szkoda, bo sama tradycja muzykowania w Boże Narodzenie ma z pewnością wiele do zaoferowania. Udało mi się znaleźć kilka tytułόw:

Rozhdestveni kambani („Rozhdestveni kambani”) - Kolęda ta symbolicznie opisuje dźwięk dzwonów ogłaszających narodziny Chrystusa. Dzwony są znakiem radości, nadziei i duchowego przebudzenia świata.

Divnitza („Wspaniała gwiazda”) - Utwór nawiązuje do Gwiazdy Betlejemskiej, która prowadzi ludzi ku światłu i prawdzie. W tradycji ludowej gwiazda symbolizuje także los i boską opiekę nad domem.

Koledna nosht („Noc wigilijna”) - Pieśń opisuje wyjątkowość nocy narodzenia Jezusa – ciszę, świętość i oczekiwanie. Łączy elementy religijne z ludowym obrazem wspólnoty zgromadzonej wokół domu i stołu.

Momata s chudna riza („Dziewczyna w dziwnej koszuli”) - To kolęda o charakterze symboliczno-ludowym. Dziewczyna uosabia czystość, płodność i przyszłość rodu. Jej „dziwna koszula” bywa interpretowana jako znak przejścia, dojrzewania lub magicznej ochrony.

Sveti Petar („Święty Piotr”) - Kolęda opowiada o świętym Piotrze jako strażniku bram nieba i opiekunie porządku moralnego. Często zawiera element pouczenia i przypomnienia o odpowiedzialności człowieka za swoje czyny.

Rozhdestvo Hristovo („Boże Narodzenie”) - Najbardziej bezpośrednia kolęda religijna, skupiona na samym akcie narodzin Chrystusa. Podkreśla radość, pokorę i zbawczy sens wydarzenia, łącząc oficjalną teologię z ludową emocjonalnością.

Foto:burgasmuseums.bg

Тиха нощ - "Cicha noc" po bułgarsku:

Тиха нощ, Свята нощ
всичко спи сал една
свята двойка над своя син бди,
над главица със руси коси.
А навред тишина, а навред тишина.

Тиха нощ, Свята нощ
вест дойде най-напред
от пастирите секли нощта
чули ангел да носи вестта,
че Христос се роди, че Христос се роди.

Тиха нощ, Свята нощ
две очи и във тях
нежен поглед сияещ от смях.
Лъч надежда достигна до нас
за спасителен час, за спасителен час.

Bułgarskie kolędy to nie tylko pieśni religijne, lecz także żywe świadectwo historii, wierzeń i tożsamości narodowej. Łączą świat pogańskich obrzędów z chrześcijańską duchowością, przekazując wartości z pokolenia na pokolenie.

Do dziś są ważnym elementem bułgarskich świąt Bożego Narodzenia i symbolem ciągłości tradycji.

Literatura:

1. A. Kovachev, P. Borowiak, Bułgarystyka – tradycje i przyszłość, 2020.

2. S. Georgieva, The (Un)Known Language: Christmas in Bessarabian Bulgarians, Bulgarian Language, 2018 (65), 81-97.