Jedynie przez wiarę (sola fide)

Wyrażenie sola fide (łac. „jedynie przez wiarę”, „samą wiarą”) stanowi podstawowy element reformatorskiej doktryny o usprawiedliwieniu i jest zasadą teologiczną Kościołów wywodzących się z Reformacji. Wyraża ono przekonanie, że człowiek osiąga życie wieczne wyłącznie dzięki wierze.

„Sola fide” wyraża przekonanie, że człowiek nie może zostać usprawiedliwiony przed Bogiem na podstawie dobrych uczynków, lecz jedynie przez wiarę w dzieło pojednania dokonane przez Chrystusa zostaje usprawiedliwiony i tym samym zbawiony. Dzięki tej wierze człowiek otrzymuje Ducha Świętego (Ga 3,2.5).

Według luterańskiej doktryny człowiek nie jest w stanie z własnej woli zdecydować się na wiarę w Chrystusa, ponieważ wiara powstaje wyłącznie dzięki łasce Bożej (sola gratia) i zostaje wzbudzona jedynie przez docierające do człowieka Słowo Boże (solus Christus). W związku z tym autonomiczna decyzja wiary, a więc akt wolnej woli ze strony człowieka, jest dla Marcina Lutra całkowicie nie do pomyślenia: w odniesieniu do swojej relacji z Bogiem, a zatem i do swego zbawienia, człowiek jest zniewolony.

Schematyczne przedstawienie nauki o usprawiedliwieniu Lutra, zmodyfikowane według P. Blickle, 1992

Najważniejszą biblijną podstawę dla tej myśli Reformator Marcin Luter widział w Liście Apostoła Pawła do Rzymian (Rz 3,21–28). Jednakże w greckim tekście oryginalnym Rz 3,28 nie występuje słowo „jedynie”. Zostało ono – według własnych słów Lutra – dodane, aby lepiej oddać sens tekstu zgodnie z właściwościami języka niemieckiego. Dodatek ten został zachowany w przekładzie Lutra aż do dziś. Współczesne tłumaczenia Biblii oddają ten fragment słowami: „człowiek dostępuje usprawiedliwienia przez wiarę”, podobnie jak czyni to również Wulgata.

Szczególnie w ewangelicyzmie reformowanym luterska zasada „wyłącznej skuteczności” wiary bywa krytycznie oceniana, przy czym akcent kładzie się na istotne znaczenie uświęcenia.

Sola fide oznacza ufność człowieka pokładaną w Bożej łasce. Wyrażenia sola fide i sola gratia odnoszą się odpowiednio do ludzkiego i Bożego aspektu zbawczego działania Boga: przyswojenie sobie łaski Bożej dokonuje się po stronie człowieka sola fide (jedynie przez wiarę), zaś udzielenie tej łaski następuje ze strony Boga sola gratia (jedynie z łaski). Ponieważ wiara jest darem sprawionym przez Boga (owocem łaski), „sola fide może być również objaśnione jako sola gratia” (Friedrich Wilhelm Graf). Z zasadami sola fide i sola gratia ściśle powiązane są również inne podstawowe zasady reformacyjne: solus Christus (jedynie Chrystus) oraz sola scriptura (jedynie przez Pismo).

Kościół rzymskokatolicki nie naucza, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez coś innego niż łaska (na przykład przez uczynki). Podobnie jak Kościoły ewangelickie, naucza, że sprawiedliwość Chrystusa zostaje przyjęta wyłącznie przez wiarę (sola fides).

Reformatorzy sprzeciwiali się jednak katolickiej nauce przede wszystkim w trzech kwestiach:

- Jaki rodzaj wiary zawiera się w pojęciu sola fide;
- Istota usprawiedliwienia;
- Pożyteczność uczynków.

Fides fiducialis oznacza głęboką, ufającą wiarę w to, że Bóg — ze względu na Chrystusa (Jego mękę) lub z ojcowskiej miłości — nie poczytuje nam już naszych grzechów.

Fides dogmatica natomiast oznacza wiarę w prawdy objawione przez Boga, i to nie ze względu na ich wewnętrzną prawdziwość poznawalną za pomocą naturalnego światła rozumu, lecz ze względu na autorytet samego Boga, który je objawia.

Katolicy wierzą, że fides dogmatica stanowi absolutnie konieczny akt przygotowujący do usprawiedliwienia, podczas gdy reformatorzy uważali, że usprawiedliwienie jako całość pochodzi z fides fiducialis, powołując się między innymi na Rz 3,4: „Abraham uwierzył Bogu i poczytano mu to za sprawiedliwość.”

Reformatorzy nauczają, że usprawiedliwienie polega — od strony negatywnej — na samym niepoczytywaniu i zakryciu grzechów, a od strony pozytywnej — na przypisaniu sprawiedliwości Chrystusa.

Kościół rzymskokatolicki natomiast naucza, że usprawiedliwienie nie ogranicza się jedynie do niepoczytywania i zakrycia grzechów (od strony negatywnej), lecz oznacza ich rzeczywiste odpuszczenie i zgładzenie. Bóg nie uczyniłby tego jedynie wtedy, gdyby nie chciał lub nie mógł, co w obu przypadkach jest wykluczone. Zgładzenie grzechu nie oznacza, że wydarzenia przestają mieć miejsce w sensie historycznym, lecz że wina wynikająca z grzesznego czynu zostaje całkowicie usunięta — nie tylko zapomniana, lecz realnie odjęta. Ponadto katolicka nauka głosi, że usprawiedliwienie — od strony pozytywnej — nie polega jedynie na przypisaniu sprawiedliwości Chrystusa, lecz także na nadprzyrodzonym uświęceniu, czyli na ukierunkowaniu całego życia człowieka ku Bogu.

Reformatorzy i katolicy zgodnie nauczają, że wiara stanowi istotny akt przygotowujący do usprawiedliwienia, które formalnie otrzymujemy z łaski Bożej; innymi słowy, obie strony odrzucają pogląd, jakoby do usprawiedliwienia konieczne były same uczynki. Zarówno katolicy, jak i reformatorzy nauczają ponadto, że dobre uczynki rzeczywiście wypływają z wiary (por. Jk 2,17: „Wiara bez uczynków jest martwa”).

Katolicy jednak nauczają ponadto, że człowiek usprawiedliwiony może przez dobre uczynki rzeczywiście zasłużyć u Boga na nadprzyrodzoną nagrodę, a mianowicie pomnożenie łaski, którą już posiada na ziemi oraz pomnożenie chwały w niebie.

U podstaw zasady sola fide Lutra leżało przekonanie, iż po przyjęciu łaski chrześcijanin pozostaje jednocześnie sprawiedliwy i grzeszny (simul iustus et peccator). Jak zauważył arcybiskup archidiecezji wiedeńskiej Christoph Schönborn, Reformator zdecydowanie odrzucił pojmowanie łaski Chrystusa jako nowej jakości duszy (qualitas animae), które zgodnie z Tradycją było rozumiane jako rzeczywistość obecna w człowieku odkupionym. Według Lutra, jeżeli człowiek doświadcza „autentycznego pokoju serca” (vere pacem cordis), to wynika to wyłącznie z pewności posiadania Boga łaskawego (propitium deum habere se sentiat), a nie z faktu, iż łaska nadaje mu nową jakość życia.

Zasada sola fide, właściwie rozumiana, nie jest odstępstwem od tradycyjnej koncepcji chrześcijańskiego usprawiedliwienia potwierdziła podpisana z okazji jubileuszu 2000-lecia chrześcijaństwa Wspólna deklaracja o usprawiedliwieniu. Mówi ona o zbawieniu darowanym człowiekowi przez wiarę we chrzcie jako owoc działania Ducha Świętego w nim:

„Wyznajemy wspólnie, że grzesznik zostaje usprawiedliwiony przez wiarę w zbawcze działanie Boga w Chrystusie; zbawienie to zostaje mu darowane przez Ducha Świętego w chrzcie jako fundament całego życia chrześcijańskiego. Człowiek w usprawiedliwiającej wierze pokłada ufność w łaskawą obietnicę Boga, która obejmuje zaufanie i miłość do Niego. Wiara ta jest czynna w miłości; dlatego chrześcijanin nie może i nie powinien pomijać uczynków. Jednak wszystko, co w człowieku poprzedza wolny dar wiary i po nim następuje, nie jest podstawą usprawiedliwienia i nie przyczynia się do niego.” (rozdział 4.3 (25))

Literatura:

1. W. Joest, J. von Lüpke, Dogmatik, Der Weg Gottes mit dem Menschen (= UTB für Wissenschaft. Uni-Taschenbücher 1413), 2025, Bd. 2, 439.

2. S. G. Rivas S.J., J. A. de Aldama S.J., Sacrae Theologiae Summa. IIIB, 2014,103–114.

3. F. W. Graf, Der Protestantismus. In: H. Joas, K. Wiegandt (Hrsg.), Säkularisierung und die Weltreligionen, 2007, 91.

4. P. Blickle, Die Reformation im Reich, 1992, 44.