Dzieci Marcina i Katarzyny Luter: Jan (Johannes)

Rodzina Lutrów, XIX-wieczna grafika

Urodził się 7 czerwca 1526 o godzinie 14:00 (WA BR 4, 1017, 6-11; WA BR 4, 1018, 5-7; WA BR 4, 1019, 4-13) i dwie godziny potem został ochrzczony przez diakona Jerzego (Georga) Rörera w kościele miejskim.

Chrzcielnica Piotra Vischera z Norymbergi z 1457 roku w kościele miejskim w Wittenberdze, gdzie ochrzczono dzieci Lutrów 

Na wybór imienia mógł mieć wpływ fakt, że Jan był ulubionym ewangelistą doktora Lutra. Inna teoria wskazuje na Jana (Johannesa) Ludera, dziadka Marcina. O tym, że Reformator spodziewa się pierwszego dziecka, można już przeczytać w liście z 12 lutego do Eberharda Brisgera. 26 kwietnia poprosił Nikolausa Gerbela o przejęcie roli ojca chrzestnego, a raczej jego żony, jeśli będzie miał córkę. 26 maja poprosił kanclerza hrabstwa Mansfeld Kaspara Müllera o to samo.

Jego rodzicami chrzestnymi byli Johann Pfister, Johannes Bugenhagen (WA BR 4, 1017, 6-8), Justus Jonas, Łukasz Cranach, Benedykta, żona burmistrza Johannesa Hohndorfa i Chrystian Beyer, saksoński kanclerz i prawnik. Warto zwrόcić uwagę, że wybόr rodzicόw chrzestnych dla nowonarodzonego syna nie był zależny od płci. Chrzestni powinni rozwijać wiarę u dziecka, a na wypadek śmierci rodzicόw przejąć ich obowiązki. Marcin Luter żył w stałym strachu przed nagłym odejściem z tego świata, więc wybόr chrzestnych mόgł mieć na uwadze także względy prawne, jeśli chodzi o nieletnie dzieci i owdowiałą Katarzynę. W tym czasie urodziło się wiele dzieci w Wittenberdze. 20 stycznia 1539 roku ochrzczono dziewięcioro niemowląt jednocześnie. Marcin Luter, Filip Melanchton i Jan Bugenhagen zostawali chrzestnymi wielokrotnie.

Mały Hannes otrzymał na krόtko drogocenny ubiόr od wdowy po zwolenniku Reformacji w Gόrnej Austrii, Dorothei Jörger von Tolleth przed swoimi pierwszymi urodzinami. Wdzięczny ojciec wysłał list z podziękowaniami do jej duchownego Michaela Stifela 4 maja 1527, ktόry był przyjacielem Lutrόw od 1523 roku i często ich odwiedzał w Wittenberdze (WA BR 4, 1101). Dwa miesiące później Marcin poważnie zaniemógł. Jego spowiednik Jan Bugenhagen udzielił mu Komunii 7 lipca o godzinie 8.00. Następnego dnia Justus Jonas odwiedził chorego przyjaciela i z ulgą mόgł stwierdzić niewielką poprawę jego stanu zdrowia. 10 sierpnia wybuchła epidemia w Wittenberdze. Marcin Luter był jeszcze chory, gdy dostał list od elektora Jana Stałego będącego w Torgawie, by Reformator uciekał do Jeny z rodziną przed chorobą. Tak jednak nie stało się. W połowie sierpnia do domu Lutrόw wprowadził się Jan Bugenhagen z rodziną, uciekając przed epidemią w mieście. Marcin i Katarzyna przyjmowali chorych, w Czarnym Klasztorze utworzono swego rodzaju szpital. Pod koniec października półtoraroczny Hannes zaczął gorączkować, co zaniepokoiło ojca. To zmusiło rodzinę do pozostania w jednej izbie tak, by zapewnić dziecku jak najmniejszy kontakt z innymi przebywającymi w Czarnym Klasztorze. Dopiero 11 listopada Marcin Luter stwierdził znaczącą poprawę stanu zdrowia u syna.

Gdy Hannes miał cztery lata, do domu Lutrόw wprowadził się Hieronymus Weller, student teologii, ktόry został jego pierwszym nauczycielem. Hieronymus był niewiele starszy od Jana (WA BR 5, 1593, 1-4). Do jego zadań należało kształcenie młodego Lutra, pomoc przy pasaniu gęsi, doglądanie warzywnika, a wszystko to od poniedziałku do soboty. Z jego listόw do ojca (czerwiec 1530) wynika, że Hannes był pilnym uczniem. Mówi się, że Jan Luter uczył się i modlił w wieku czterech lat, a dobry rok później zasiadał do stołu z gośćmi podczas posiłków. Dzieci Reformatora i Katarzyny wychowywały się wśrόd innych studentόw mieszkających w Czarnym Klasztorze, ktόrzy byli w podobnym wieku, co oni. Wszyscy spotykali się na wspólnych posiłkach w refektorium. Tak nawiązywały się nowe znajomości i przyjaźnie trwające lata!

Marcin Luter napisał wiele listów, motywowany radością z przeżyć syna, np. WA BR 4, 1019 i 1032. Reformator omawiał także problemy związane z opieką nad niemowlęciem, takie jak nietolerancja i brak mleka jako plagi szatana (WA BR 4, 1019, 9-13), oraz etapy rozwojowe dziecka, takie jak ząbkowanie, nauka chodzenia i mówienia (WA BR 4, 1067, 60-62). Prezenty dla dzieci są ważnym tematem listów Lutra do żony Katarzyny von Bora, jak Książka o cukrze w WA BR 5, 1713. Z twierdzy Coburg Jan otrzymał prawdopodobnie pierwszy list od ojca, metaforyczną opowieść o rajskim ogrodzie dla grzecznych dzieci, które uwielbiały się uczyć i modlić (WA BR 5, 1595):

Marcin Luter do swego syna Johannesa [Janeczka]. 

[Twierdza Coburg,] 19 czerwca 1530. 

Mojemu drogiemu synowi Jankowi Lutrowi z Wittembergii 

Bądź pozdrowiony w Chrystusie! Mój drogi synu, lubię widzieć, że pilnie uczysz się i dobrze śpisz. Uczyń to dalej, mój synu. Kiedy wrócę do domu, chcę ci przynieść coś z jarmarku. Znam ładny, piękny, zabawny ogród. Do środka wchodzi mnóstwo dzieci, ubranych w złote spódnice i czytających spod drzew piękne jabłka i gruszki, wiśnie, czereśnie i śliwki, śpiewające, skaczące i radosne. Mają też piękne koniki ze złotymi monetami i srebrne siodła. Zapytałem więc człowieka, który prowadzi ogród, kim były te dzieci? Następnie powiedział: To są dzieci, które lubią się modlić, uczyć i być pobożnymi. Wtedy powiedziałem: Drogi człowieku, ja też mam syna, nazywa się Janeczek Luter. Czy on też nie chciałby przyjść do ogrodu, żeby mógł jeść takie piękne jabłka i gruszki, jeździć na takich pięknych koniach i bawić się nimi jak inne dzieci? Wtedy mężczyzna powiedział: Jeśli lubi spać, uczyć się i być pobożny, to powinien też wejść do ogrodu. Lippus i Jost też. A kiedy się spotkają, będą także gwizdać, grać na bębnach i w różne inne gry, a także tańczyć i strzelać z małych kusz. I pokazuje mi piękną łąkę w ogrodzie, przygotowaną do tańców, gdzie wisiały złote fajki i kotły oraz piękne srebrne kusze. Ale było jeszcze wcześnie i dzieci jeszcze nie jadły, więc powiedziałam im, żeby nie czekały na taniec i powiedziałem do mężczyzny: Ach, drogi Panie, chcę szybko iść i napisać to wszystko mojemu drogiemu synowi Janeczkowi, który pilnie uczy się i modli, aby i on przyszedł do tego ogrodu. Ale ma matkę, Lene, i musi ją zabrać ze sobą. Wtedy mężczyzna powiedział: Tak powinno być, idź i napisz to w ten sposób. Dlatego, drogi synu Janku, ucz się i módl się z ufnością, i powiedz także Lippusowi i Justenowi, żeby oni też się uczyli i modlili. Wtedy przyjdziecie ze sobą do ogrodu. Podążaj za dobrym Bogiem, przywitaj się z Mume Lenen i podaruj jej całusa ode mnie. 

Twój drogi ojciec

Marcin Luter

Towarzyszami zabaw Johannesa byli „Lippus i Jost” – Philipp Melanchthon (1525-1605) i Justus Jonas – synowie reformatorów Filipa (Philippa) Melanchthona i Justusa Jonasa o tym samym imieniu. W młodości Jan mόgł zaobserwować wzrastający dobrobyt jego rodzicόw. Marcin Luter kupił mały ogrόd (na chmiel?) za 20 guldenόw w 1535 roku, a za 900 guldenόw większy z fontanną i drzwami owocowymi. Wnętrza Czarnego Klasztoru zmieniały się. Tzw. Lutherstube (Izba Lutra) to pierwszy udokumentowany źrόdłami piśmienniczymi pokόj mieszkalny w Europie, w ktόrym zbudowano w 1536 roku piec kaflowy. W 1541 roku Jan Luter widział nowo zbudowaną izbę do kąpieli (niem. Badstüblein) z piaskowca przywiezionego z okolic Pirny o wymiarach 4x4 m, luksus w tamtych czasach. Czarny Klasztor nie przypominał wtedy domu Lutrόw, ktόry znamy dzisiaj. Budynki od strony pόłnocnej zbudowano dopiero za czasόw elektora Augusta, a gospodarstwo rodziny Reformatora nie było dziedzińcem obudowanym ze wszystkich stron. Obok ich domu stała stajnia, małe pomieszczenia gospodarcze i drewniany kościόł, zburzony w 1542 roku podczas budowy murόw obronnych Wittenbergi. Do domu Lutrόw przejeżdżali liczni goście: książęta, reformatorzy, zbiegli z terenόw katolickich. Latem i jesienią 1537 roku mieszkała tam Elżbieta Duńska, wdowa po elektorze Johannie I Brandenburskim, cierpiąca na depresję po utracie ukochanego męża. To wszystko wpływało na dynamikę życia rodzinnego Lutrόw.

8 czerwca 1533 roku, mając siedem lat, Johannes został honorowo zapisany jako syn profesora na Uniwersytecie w Wittenberdze i tym samym w młodości lub dzieciństwie stał się obywatelem akademickim. Według historyka Kościoła Christophera Spehra miało to związek z „elitarnym preferowaniem dzieci profesorów”, ale także po to, aby jego pierworodny otrzymał jak najlepsze wykształcenie. Według Spehra wadą tego zaangażowania w edukację było to, że ojciec i społeczeństwo wywierali „ogromną presję, aby odnieść sukces”. „Obezwładniający cień ekscentrycznego ojca” był szczególnie widoczny dla Jana Lutra.

Jan (zwany też Hannes) znał już łacinę, więc ojciec napisał mu łacińskie zdanie „o wrogości Erazma z Rotterdamu do wszystkich religii, a zwłaszcza chrześcijańskiej” w swojej małej książeczce, prawdopodobnie książce rodzinnej stworzonej przez dziecko. Marcin Luter wdał się w spór z humanistą Erazmem i w 1525 roku napisał po łacinie polemikę (De servo arbitrio) przeciwko jego pracy na temat wolności woli (De libero arbitrio).

W marcu 1536 roku Erazm Alberus zadedykował swoje dzieło „Utilissima praecepta morum: ex optimis autoribuscollecta, et Germanicis rithmis reddita ab Erasmo Albero Johannesowi in gratiam incipientium puerorum. Ioanni D. Martini Luth. filio nuncupata” tj. chłopcu zwanego Janem, synowi Marcina Lutra. To zasady życia młodych ludzi od „najlepszych autorów”, ujęte w niemieckich rymach przez Alberusa, na przykład: „Nie kłóć się z rodzicami / Nieważne, jak bardzo się mylisz”. Łacińska przedmowa autora kończy się życzeniem że Jan chciałby, aby naśladował ojca i czynił to samo. Wydanie drugie (1537) i trzecie (1548) księgi także było poświęcone Janowi .

W liście z 20 lipca 1536 roku Wolfgang Capito zasugerował Marcinowi Lutrowi, aby Johannes odbył dalsze szkolenie w Strasburgu (WA BR 7, 3048). Nie ma żadnej wzmianki o odpowiedzi Marcina Lutra, ale w każdym razie sugestia ta nie została przyjęta.

W 1538 roku Melanchton zlecił przedrukowanie w Wittenberdze „Dialogu Arminiusa” autorstwa rycerza Ulricha von Huttena wraz z „Germanią” Tacyta. W tomie zamieścił także m.in. grecki poemat zatytułowany „Ad Ioannem Lutherum”, czyli adresowany do Jana Lutra. Mówi się, że Jan przedstawił jako wzór miłość Arminiusza do ojczyzny. W zbiorze wierszy Johanna Stigela znajduje się dłuższy łaciński poemat „Ad Iohanem Lutherum, de Arminio”, który także jest adresowany do Jana Lutra i którego treść stanowi temat Arminiusa. Nie jest datowany; biograf Jana Lutra umieszcza go w tym samym roku, co wiersz Melanchtona ze względu na podobną dedykację i tematykę.

Marcin Luter wspierał rozwój swojego syna. W 1539 roku Jan był przeciwnikiem zaangażowanym w awans Bazyliusza Monnera, dyskutując nad kwestią „Utrum Augustinus et Honorius Imperator recte fecerint auferendo Ecclesiastica bona Haereticis et donando Catholicis”. Zaraz po dyskusji nastąpił spór między Hieronimem Schurffem a obecnymi teologami, w wyniku czego Schurff wkrótce potem opuścił kościół i nie brał już udziału w dalszej rozmowie. 15 października 1539 on i jego dwaj dawni towarzysze zabaw otrzymali doktorat z Baccalaureus liberalium artium. Johann Wilhelm, syn księcia Fryderyka Saskiego, napisał list do Johannesa 1 września 1541, w którym spodziewał się lub przewidywał karierę administracyjną dla niego. Nic więcej na ten temat nie wiadomo, jednak sam list wskazuje na to, że rodzina elektora poświęcała uwagę młodemu Lutrowi .

W 1542 roku Jan opuszcza Wittenbergę z kuzynem Florianem Kaufmannem i udaje się do Torgawy do Marcusa Crodela i kapelmistrza Johanna Waltera na naukę muzyczną (WA BR 10, 3783; WA BR 10, 3785 i 3792). W związku ze śmiercią swojej siostry Magdaleny 20 września 1542, trzy tygodnie po rozpoczęciu nauki, Jan powrócił w 1543 roku, aby od lipca ponownie uczyć się w Wittenberdze (WA TR 4, 4817, 21-26). W tym kontekście wyłoniły się ważne epistolarne dowody napiętych relacji między ojcem a synem (np. WA BR 10, 3831). W tym czasie młody Jonas, przyjaciel Jana, mieszkał w bursie Filipa Melanchtona. Justus Jonas Starszy wyjechał w kwietniu 1541 roku do Halle, by wdrożyć Reformację w mieście. W grudniu 1542 roku zmarła jego żona Katarzyna, matka „Josta”. Kilka miesięcy później Jonas ożenił się ponownie, co wprawiło Katarzynę Luter w zdumienie, że nie odczekał przynajmniej okresu żałoby. Lutrowie nie tylko nie wysłali prezentu ślubnego, ale i nie przyjęli „Josta” pod swόj dach. Warto jednak dodać, że utrata żony w XVI wieku miała niezwykle praktyczne, poza emocjonalnymi, reperkusje. Wdowiec musiał zająć się domostwem i dziećmi zupełnie sam…

W 1543 roku Hans przygotowywał się do egzaminόw magisterskich, przy ktόrych – z woli ojca – pomagał mu famulus Georg Maior, również mieszkający żak u Lutrόw.

W lipcu 1545 Johannes towarzyszył ojcu przez Löbnitz i Lipsk do Zerbst, aby rozstrzygnąć spór między duchownymi z Naumburga Nikolausem Medlerem i Georgiem Mohrem z Nikolausem von Amsdorfem i Casparem Creutzigerem.

17 września 1545 roku Jan wziął udział w awansie Piotra Hegemona zadając pytanie: „An cum magna virtus fuerit et sit multorum, qui non norunt filium Dei dominum nostrum Jesum Christum, ut Numae Pompilii, Aristidae, Socratis, Scipionis, et similium, bajes etiam placeant Deo, et sind haeredes vitae aeternae?” (Albo skoro istniała wielka cnota, a jest wielu, którzy nie znają Syna Bożego, Pana naszego Jezusa Chrystusa, jak Numa Pompiliusz, Arystydes, Sokrates, Scypion i im podobni, czy i oni powinni podobać się Bogu i być dziedzicami wiecznego życia?) Przemówienie Jana na ten temat zachowało się dosłownie. Zaprzeczył w nim, „że wielu wybitnych ludzi starożytności było dziedzicami życia wiecznego obiecanego przez Chrystusa”, gdyż w przeciwnym razie wszystkie religie byłyby jednakowo cenione, nawet gdyby „starożytni wiedzieli, że jeden wieczny duch jest stwórcą świata.

W styczniu 1546 roku Jan wraz z braćmi Marcinem i Pawłem towarzyszyli ojcu do Eisleben, aby rozstrzygnąć spór między hrabiami Mansfeld. Młodzi Lutrowie odwiedzili przy okazji swojego wuja Jacoba w Mansfeld. Paweł i Marcin wrócili do Eisleben po kilku dniach, nie wiadomo dlaczego Jan został dłużej u wuja. Wiadomo jednak, że był nieobecny przy łożu śmierci swojego ojca 18 lutego.  Jan miał 19 lat, Marcin 14, a Paweł 13. Hannes dołączył do rodziny w żałobnym pochodzie wiozącym ciało Marcina Lutra do Wittenbergi, w ktόrym uczestniczyli trzej jego synowie, Jacob Luter i bratankowie Georg i Cyriakus Kaufmannowie. Sytuacja finansowa rodziny Reformatora stała się niezwykle trudna: synowie byli jeszcze niepełnoletni, a zgodnie z testamentem z 1542 roku jedyną spadkobierczynią po nim została Katarzyna, co stało w sprzeczności z saskim prawem. Elektor Jan Fryderyk I zabezpieczył wprawdzie dzieci Lutra już w 1541 roku daniną 1000 guldenόw oprocentowaną na 5% rocznie, jednak kwestia majątku pozostawała otwarta. W dodatku dokoła szalała I wojna szmalkaldzka. W obronie Katarzyny stanęli naczelny miasta Erazm Spiegel i jej brat Hans von Bora, a po stronie jej dzieci – wuj Jacob Luter z Mansfeld, burmistrz Wittenbergi Ambrosius Reuter i Melanchton. 21 kwietnia 1546 elektor Jan Fryderyk I potwierdził testament Marcina Lutra, a decyzją z 21 maja dzieci Lutra i wdowa po nim mogły dalej mieszkać w Czarnym Klasztorze. Janowi pozwolono kontynuować studia prawnicze w Jenie, Paweł i Marcin pozostawali pod opieką ich nauczyciela Ambrosiusa Rudtfeldta, o siostrze Małgorzacie nie było mowy. Katarzyna Luter dopilnowała, by każdemu z jej dzieci wypłacono po 500 guldenόw na kształcenie, co stało się 14 czerwca 1546.

Niestabilna sytuacja polityczna zmieniała diametralnie sytuację w Wittenberdze. Wielu profesorόw, w tym Filip Melanchton, udało się do Magdeburga. 18 października wybrano nowego rektora Leurocei – profesora Kaspara Crucigera. 13 września 1546 immatrykulowano 13 studentόw, jednak większość wyjechało do Jeny, Zeitz i Altenburga. Katarzyna Luter postanowiła także opuścić Wittenbergę z dziećmi i udała się do Melanchtona po tym, jak po przegranej bitwie pod Mühlberg 24 kwietnia 1547 elektor Jan Fryderyk I został uwięziony przez wojska cesarza Karola V. W Czarnym Klasztorze pozostał jedynie służący Wolf Sieberger. Melanchton objął opieką zbiegłą rodzinę Lutrόw. Wdowa po Reformatorze chciała wyjechać do Danii do przyjaciela rodziny, krόla Chrystiana. Melanchton uważał ten pomysł za niedorzeczny, jednak Katarzyna nie ustąpiła w swych zamierzeniach. Filip towarzyszył jej i Georgowi Maiorowi w podrόży do Brunszwiku. Wyjazd do Danii okazał się jednak zbyt niebezpieczny z uwagi na prowadzone na Pόłnocy działania wojenne. 28 czerwca 1547 Katarzyna Luter otrzymała list od Ambrosiusa Reutera i Jana Bugenhagena z prośbą o powrόt do Wittenbergi, co też niebawem uczyniła.

 Hannes tymczasem otrzymał propozycję wstąpienia do kancelarii prawnej, ale mimo że nie odniósł jeszcze sukcesów akademickich, wolał dokończyć czteroletnie studia w Artium. Heinz Scheible nie zdecydował, czy Johannes był z matką podczas wojny szmalkaldzkiej i uciekł z nią najpierw do Magdeburga, a następnie przez Wittenbergę do Brunszwiku lub, jak wynika z późnego raportu, brał udział w walkach w elektoralnej armii saskiej. W latach 1549-1551, dzięki wsparciu finansowemu księcia Albrechta Hohenzollerna, byłego ostatniego Wielkiego Mistrza Zakonu Krzyżakόw, studiował na uniwersytecie w Królewcu, następnie jednak wstąpił na saską służbę dworską.

Po 15 lipca 1551 roku Jan wrócił do Wittenbergi. W czasie wojny szmalkaldzkiej zniszczono wiele dóbr, a majątek skonfiskowano. Po niej do Wittenbergi dotarła zaraza, Lutrowie postanowili więc opuścić miasto. W drodze do Torgawy konie spłoszyły się, a Katarzyna spadła z powozu do rowu. Po trzech miesiącach choroby zmarła 20 grudnia 1552. Jan Luter liczył sobie 26 lat, Marcin 21, Paweł 20, a Małgorzata 18. W Torgawie, gdzie w lipcu 1552 roku przeniesiono uniwersytet, Paweł studiował medycynę i teologię ewangelicką. Małgorzata, która w chwili przybycia do Torgau miała 17 lat, była jeszcze niezamężna, przejęła gospodarstwo domowe. 28 stycznia 1553 roku 27-letni Jan wysłał petycję do króla Danii Chrystiana III z powodu osieroconej i zadłużonej rodziny posiadającej częściową własność gruntów. W czerwcu 1553 i 5 kwietnia 1554 odbyły się dwa podziały spadku w obecności Jakoba Lutra, Filipa Melanchtona i Ambrosiusa Reutera. Majątek Wachsdorf należał do podziału między braci, Małgorzata otrzymała dwa ogrody w Wittenberdze o wartości 500 guldenόw. Bracia wypłacili jej dodatkowo zachowek w wysokości 125 guldenόw za majątek Wachsdorf.

Jan wstąpił na służbę synów elektora Fryderyka II Saskiego w Weimarze w 1553 roku i wkrótce został jego radcą. Christopher Spehr postrzega zatrudnienie prawnika i najstarszego syna Lutra do kancelarii adwokackiej w Weimarze jako jedno z kilku posunięć, dzięki którym Ernestyńska Saksonia wyróżniła się jako strażniczka dziedzictwa Marcina Lutra. W 1561 roku saski dwór książęcy został przeniesiony z Weimaru do Gothy.

List Filipa Melanchtona (1525-1605) wspomina o zaręczynach Jana Lutra 25 czerwca 1553 roku w Wittenberdze. Według biografii Jana z 1930 roku, poślubił on wdowę Elżbietę (z domu Cruciger), która miała już syna Cyriacusa Kegla i prawdopodobnie córkę z poprzedniego małżeństwa z Andreasem Kegelem († 1550). Cyriakus Kegel zmarł w 1613 roku jako burmistrz miasta Quedlinburg. Wspólna córka Jana i Elżbiety, Katarzyna, urodziła się w 1554 roku. Nie ma pewności, czy te założenia dotyczące małżeństwa i dzieci są prawidłowe. Zdaniem Spehra nie ma na to dowodów źródłowych. Pewne jest jednak, że Jan był żonaty i miał córkę, która poślubiła pastora Nikolausa Böhme zu Eilenburg w 1596 roku i zmarła bezdzietnie w 1609.

Studia prawnicze Jana:

Sam Marcin Luter powinien był zostać prawnikiem zgodnie z wolą ojca. Zgodnie z jego wolą dzieci nie powinny jednak zostać prawnikami. Wittenberski Reformator był otwarcie niechętny prawnikom. Mówi się, że w kwietniu 1532 roku podniósł swojego pięciomiesięcznego syna Marcina i powiedział: „Jeśli chcesz zostać prawnikiem, to chcę cię powiesić na szubienicy” (WA TR 2, 1422).

W 1546 roku w Eisleben Marcin Luter miał podobno szczególnie wyraźnie i bezpośrednio wyrazić tę niechęć do prawników swemu synowi Janowi. Wielokrotnie był wzywany do mediacji w sporach z hrabiami Mansfeld, którzy toczyli między sobą zaciekły spór. Według Marcina Lutra, ta niezwykle trudna sprawa („Mansfeld Sauhandel”) została znacznie zaogniona przez prawników sądu. Z notatek jego osobistego lekarza i przyjaciela Matthäusa Ratzenbergera wynika, że ​​Luter był gwałtownie „zły” na prawników, ponieważ dotkliwie wykorzystali „sprawiedliwą fundamentala juris”. Podobno w takim nastroju wezwał do Jana i trzykrotnie „poważnie” pytał, czy chce zostać prawnikiem. Gdy Johannes po raz trzeci odpowiedział „nie”, Marcin Luter powiedział do niego: „Gdy wiedziałem, że chcesz zostać prawnikiem i że przyjedziesz do Wittenbergi, chciałem, żebyś spadł przez mosty przez Łabę i utonął.” Elke Strauchenbruch również podejrzewa tu wpływ pewnej formacji legendarnej, zwłaszcza ponieważ Marcin Luter był już poważnie chory, kilka tygodni później zmarł.

Niedatowane oświadczenie Marcina Lutra z Mów Stołowych (w notatkach Antona Lauterbacha) jest dobrze znane i szeroko omawiane, a Christopher Spehr określił je jako „to brutalne oświadczenie” i „niezwykle surowy wyrok”. Z odpowiedniej notatki wynika, że ​​po popełnieniu przestępstwa przez pełne trzy dni nie chciał widzieć się z Janem, choć stanęła w jego obronie matka i przyjaciele rodziny. Mówi się, że Marcin Luter odpowiedział zwolennikom: „Wolałbym mieć syna martwego aniżeli nieposłusznego” (WA TR 5, 6192). Jan Luter z różnych faktów biograficznych wnioskuje, że Jan miał wówczas zaledwie dziesięć lat.

W latach 1554/55 Jan brał udział w generalnej wizytacji kościołόw w regionie weimarskim jako sekretarz. W lutym 1557 spotkał się w Wittenberdze ze swoimi braćmi Marcinem i Pawłem oraz szwagrem Georgiem von Kunheim i sprzedał dawny browar prowadzony przez matkę. W 1561 przeprowadził się z Pawłem z Weimaru do Gothy, gdzie objął stanowisko w kancelarii i tam około 1563 roku poślubił prawdopodobnie Elżbietę, wdowę po Wolfie von Creytzenie i cόrkę Wilhelma von Schliebensa. Podczas podrόży do Prus Wschodnich (1563) z księciem Janem Fryderykiem II Jan ufundował w królewieckim kościele drewniany herb swojego ojca, Rόżę Lutra, z napisem: „Ora et labora 1563 Johann Luther" (Mόdl się i pracuj 1563 Jan Luter).

W maju 1564 podpisał akt sprzedaży Czarnego Klasztoru (obok swoich braci)  jako Johann Luther.

Jan Luter opuścił Gothę w 1566 roku i pracował w Krόlewcu. Brak wiarygodnych źródeł na temat jego dalszego życia aż do 1575 roku. Jego siostra Małgorzata mieszkała od 1567 roku w majątku męża oddalonym ok. 25 km od Krόlewca. Prawdopodobnie Jan odwiedzał ją dość regularnie, bo nawiązał przyjaźń z jej duchownym Hannebergerem. Pojedyncze informacje mówią, że służył on książętom brandenburskim, a w końcu pomorskim. W 1575 roku Johannes ostatecznie przebywał u syndyka Heinricha Stendericha w Królewcu, zachorował i tam zmarł 27 października 1575 roku.

Johannes Wigand, rektor Uniwersytetu Jana Lutra we wczesnych latach jego młodości, złożył mu hołd nekrologiem. Jan Luter został pochowany w krypcie rodziny Stenderich w staromiejskim kościele św. Mikołaja. Pochwałę (laudatio) wygłosił biskup Tilemann Hesshus. Po rozbiórce kościoła w latach 1824 ze względu na jego zniszczenie, miejsce jego pochówku oznaczono granitowym blokiem w 1914 roku z napisem: „Tu stał ołtarz rozebrany w 1826 roku w staromiejskim kościele, przed ktόrym pochowano Jana Lutra, najstarszego syna wielkiego Reformatora, w 1575 roku." W miejscu kościoła zorganizowano Plac Cesarza Wilhelma u stόp królewieckiego zamku, zbombardowanego w 1945 roku.

Literatura:

1. J. Luther, Johannes Luther, des Reformators ältester Sohn, 1930, 4–28.

2. Chr. Spehr, Reformatorenkinder. Frühneuzeitliche Lebensaufbrüche im Schatten bedeutender Väter. In: Lutherjahrbuch, 2010 (77), 183–219.

3. E. Strauchenbruch: Luthers Kinder, 2017, 11-79.

4. K. Bärenfänger, Kinder Luthers. In: V. Leppin, G. Schneider-Ludorff (Hrsg.), Das Luther-Lexikon, 2017, 341-342.