Anglikanizm w pigułce

Henryk VIII Tudor do końca życia pozostał przeciwnikiem Reformacji (za swoje pisma w obronie papiestwa otrzymał z rąk papieża tytuł „obrońcy wiary”), nie rozumiał jej postulatów, problemów - w Anglii np. nie istniała tradycja handlu odpustami. Brak męskiego potomka w małżeństwie z Katarzyną Aragońską skłonił monarchę do wystąpienia u papieża o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Prośba spotkała się z odmową Biskupa Rzymu, reperkusją czego było zerwanie przez Henryka VIII Tudora kontaktów dyplomatycznych i kościelnych ze Stolicą Apostolską. W 1534 roku za zgodą parlamentu i prymasa Anglii Tomasza Cranmera ogłoszono niezależność Kościoła Anglii od Rzymu. 

Pierwsza Ustawa o Zwierzchnictwie, Act of Supremacy 1534, została uchwalona 3 listopada 1534 roku przez Parlament Anglii i była jednym z pierwszych znaczących wydarzeń reformacji angielskiej. Nadała królowi Anglii Henrykowi VIII oraz jego następcom królewskie zwierzchnictwo, stwierdzając, że panujący monarcha jest najwyższą głową Kościoła Anglii.

Ustawa deklarowała, że król jest „jedyną najwyższą głową na Ziemi Kościoła Anglii” oraz że korona będzie korzystać „ze wszystkich zaszczytów, godności, pierwszeństwa, jurysdykcji, przywilejów, władz, immunitetów, zysków i korzyści wynikających z tego tytułu”. Sformułowanie ustawy jasno wskazywało, że Parlament nie nadawał królowi tego tytułu (co sugerowałoby, że mógłby go później odebrać), lecz jedynie uznawał istniejący fakt. W Ustawie o Zwierzchnictwie Henryk VIII wycofał poparcie dla władzy papieża i Kościoła katolickiego oraz ogłosił niezależność Kościoła Anglii (Ecclesia Anglicana). Mianował siebie i swoich następców najwyższymi zwierzchnikami Kościoła Anglii. Wcześniej, w 1521 roku, Henryk VIII Tudor został ogłoszony przez papieża Leona X „Obrońcą Wiary” (Fidei Defensor) za pamflet oskarżający Marcina Lutra o herezję. Parlament nadał mu ten tytuł ponownie w 1544 roku.

Henryk VIII został skłoniony do wydania ustawy z wielu powodów. Desperacko pragnął męskiego następcy tronu, aby zapewnić ciągłość dynastii, zwłaszcza po wcześniejszych wojnach i kryzysach sukcesyjnych. Kiedy Katarzyna Aragońska nie urodziła syna, król przez lata próbował unieważnić z nią małżeństwo, przekonany, że Bóg karze go za poślubienie wdowy po swoim bracie.

Pomimo dotychczasowego bliskiego związku króla z Kościołem katolickim i innych udzielanych wcześniej unieważnień, papież Klemens VII odmówił zgody na unieważnienie małżeństwa. Doktryna katolicka postrzegała małżeństwo jako nierozerwalne aż do śmierci, a papiestwo argumentowało, że małżeństwa nie można unieważnić wyłącznie z powodu przeszkody kanonicznej, na którą wcześniej udzielono dyspensy. Dodatkowo cesarz Karol V, władca Imperium Habsburgów, był siostrzeńcem Katarzyny Aragońskiej, a unieważnienie tego małżeństwa naraziłoby papieża na konflikt z potężnym cesarzem.

W odpowiedzi Henryk VIII doprowadził do uchwalenia Ustawy o zdradzie stanu z 1534 roku (Treason Act 1534), która stanowiła, że odrzucenie Ustawy o Zwierzchnictwie lub pozbawienie króla jego „godności, tytułu lub imienia” jest traktowane jako zdrada. W ten sposób kontrola króla nad religią w Anglii stała się absolutna, a osoby podtrzymujące katolickie poglądy były szybko karane. Najsłynniejszą postacią, która sprzeciwiła się tej ustawie, był Thomas More, skazany za zdradę i stracony przez ścięcie.

Następcy monarchy nie noszą już jednak tego tytułu. W rozumieniu anglikanów głową Kościoła jest tylko Jezus Chrystus. Nie ma nikogo, kto mógłby nazwać siebie „głową Kościoła anglikańskiego” już tylko z tego powodu, że nie ma jednego Kościoła anglikańskiego, lecz 38 autokefalicznych Kościołów. Jednym z nich – najstarszym – jest Kościół Anglii (Church of England) zbliżony liturgicznie do protestantyzmu. Tzw. Kościół Wysoki (High Church) jest zbliżony liturgicznie do katolicyzmu, podobnie jak luteranizm wysokokościelny. Papież Klemens VII ekskomunikował króla, ale część społeczeństwa angielskiego, w tym część episkopatu i kleru, poparła reformy i uznała króla za zwierzchnika Kościoła. Przeciwnicy zostali poddani prześladowaniom, w tym wielu zamordowano, m.in. kanclerza Anglii i filozofa Tomasza Morusa oraz biskupa Rochester kardynała Jana Fishera (obaj później kanonizowani – w tym również w Kościele anglikańskim, który odcina się od tego, co robił Henryk VIII).

W 1536 wybuchło powstanie, nazwane Pielgrzymką Łaski, w proteście przeciwko rozwiązywaniu i niszczeniu klasztorów katolickich. Powodem powstania było również niezadowolenie ludności, głównie chłopskiej, rozłamem w Kościele katolickim dokonanym przez króla. W zrywie wzięli udział również wysoko urodzeni, np. baron Tomasz Darcy czy baron Jan Hussey. Powstanie ogarnęło niemal całą północną Anglię i liczyło ok. 40 tysięcy uczestników. Pielgrzymka Łaski zakończyła się złożeniem przez Henryka VIII obietnic, których król później nie dotrzymał. W kolejnym roku zduszono ponowne powstanie.

Początkowo akt supremacyjny nie miał implikacji teologicznych, ale reformy Henryka VIII Tudora utorowały drogę do Anglii pismom reformacyjnym o tradycji luterańskiej i kalwińskiej. Dzięki temu po śmierci Henryka VIII przy udziale Tomasza Cranmera z różnych tradycji opracowano oryginalną teologię, zawartą w Modlitewniku Powszechnym (Book of Common Prayer). Nie odrzucono katolickiej Tradycji, ani dogmatu o zbawieniu wyłącznie w Kościele. Przyjęto doktrynę Marcina Lutra o usprawiedliwieniu przez wiarę oraz elementy teologii Jana Kalwina (nacisk na Bożą suwerenność, pojęcie wyboru – bez przyjmowania kalwinistycznej doktryny o predestynacji podwójnej jako obowiązującej). Opublikowano nowy przekład Biblii w języku angielskim. Jednocześnie rozwiązano klasztory, skonfiskowano majątki kościelne i zniesiono obowiązkowy celibat duchownych.

Po śmierci Edwarda VI Tudora (jedynego syna Henryka VIII Tudora z prawego łoża) na tron wstąpiła córka Henryka VIII Tudora i Katarzyny Aragońskiej, Maria I Tudor, która postanowiła przywrócić katolicyzm w Anglii. Ustawa o Zwierzchnictwie Henryka VIII została uchylona w 1554 roku. Po śmierci Marii I w listopadzie 1558 roku tron objęła jej protestancka przyrodnia siostra, Elżbieta I. Pierwszy parlament epoki elżbietańskiej uchwalił Ustawę o Zwierzchnictwie z 1558 roku, która ogłosiła Elżbietę Najwyższym Zarządcą Kościoła Anglii i wprowadziła Przysięgę Zwierzchnictwa (Oath of Supremacy). Każda osoba obejmująca urząd państwowy lub kościelny musiała złożyć przysięgę wierności monarchini jako głowie Kościoła i państwa. Odmowa złożenia przysięgi mogła skutkować oskarżeniem o zdradę stanu.

Użycie terminu Najwyższy Zarządca (Supreme Governor) zamiast Najwyższa Głowa (Supreme Head) łagodziło sprzeciw części katolików oraz protestantów zaniepokojonych faktem, że kobietę uznano za przywódcę Kościoła Anglii. Elżbieta, będąca polityczką kierującą się pragmatyzmem, nie ścigała świeckich nonkonformistów ani tych, którzy nie przestrzegali ustalonych zasad Kościoła Anglii, o ile ich działania nie podważały bezpośrednio władzy angielskiego monarchy, jak miało to miejsce podczas sporu o szaty liturgiczne. W ten sposób to właśnie poprzez Drugą Ustawę o Zwierzchnictwie Elżbieta I oficjalnie ustanowiła zreformowany Kościół Anglii. Była to część ugody religijnej elżbietańskiej.

Historyk G. R. Elton argumentował, że „w świetle prawa i teorii politycznej zwierzchnictwo elżbietańskie miało zasadniczo charakter parlamentarny, podczas gdy zwierzchnictwo Henryka VIII było zasadniczo osobiste”. Królewskie zwierzchnictwo zostało zniesione podczas Angielskiej Republiki (Interregnum) od 1649 roku, lecz przywrócono je w 1660 roku. Królowie z dynastii Stuartów wykorzystywali je jako uzasadnienie dla kontrolowania nominacji biskupów.

Następczyni Marii I Tudor, Elżbieta I Tudor przywróciła niezależność Kościoła Anglii, ogłaszając 39 artykułów wiary. Stanowią one do dziś kanon dogmatyczny anglikanizmu. Elżbieta I wydała w 1559 tzw. Akt o Zwierzchnictwie (ang. Act of Supremacy), który nakazywał wszystkim urzędnikom złożenie przysięgi, uznającej królewską zwierzchność nad kościołem. W przeciwnym razie mogło im grozić oskarżenie o zdradę i egzekucja. Katolicy nie uznawali praw Elżbiety I do korony, co spowodowało długi okres ich prześladowania i niestabilność monarchy - stanowili oni 1/3 angielskiego społeczeństwa.

Podsumowując, trzeba powiedzieć, że Henryk VIII, wbrew wielu nieprawdziwym opiniom, nie założył Kościoła anglikańskiego, ale jego działalność utorowała drogę Reformacji, która została przeprowadzona dopiero po jego śmierci. Anglikanie odcinają się od Henryka VIII i nie uważają go za założyciela swojego Kościoła, o czym świadczy np. brak wspomnienia króla w Kalendarzu Liturgicznym oraz uznawanie za świętych ludzi, którzy zostali zabici z jego rozkazu.

W tym czasie działał Richard Hooker (1554-1600). Uczeni nie zgadzają się co do relacji Hookera z tym, co później nazwano „anglikanizmem” oraz tradycją teologii zreformowanej. Tradycyjnie był on uważany za twórcę anglikańskiej via media — drogi pośredniej między protestantyzmem a katolicyzmem.

„O prawach ustroju kościelnego" („Of the Laws of Ecclesiastical Polity") jest najbardziej znanym dziełem Hookera. Pierwsze cztery księgi opublikowano w 1594 roku, piątą w 1597 roku, a ostatnie trzy ukazały się pośmiertnie — i rzeczywiście, nie wszystkie muszą być jego autorstwa. Pod względem struktury dzieło stanowi starannie opracowaną odpowiedź na główne zasady purytanizmu zawarte w Admonition („Upomnieniu”) oraz w następujących po nim pismach Thomasa Cartwrighta, a konkretniej na twierdzenia, że:

- samo Pismo Święte jest jedyną zasadą powinności ludzkiego postępowania;

- Pismo Święte określa niezmienną formę ustroju Kościoła;

- Kościół Anglii jest skażony przez rzymskokatolickie święcenia, obrzędy i ceremonie;

- prawo jest wadliwe, ponieważ nie dopuszcza świeckich starszych;

-„w Kościele nie powinno być biskupów”.

Jest to dzieło, dotyczące przede wszystkim właściwego ustroju Kościołów (polity). Purytanie postulowali zdegradowanie duchowieństwa i struktur kościelnych. Hooker starał się ustalić, które modele organizacji Kościoła są najlepsze. W tle dyskusji teologicznych stała kwestia pozycji królowej Elżbiety I jako Najwyższego Zarządcy Kościoła. Jeżeli doktryna nie miałaby być ustalana przez władzę, a argument Marcina Lutra o powszechnym kapłaństwie wiernych doprowadzono by do skrajności poprzez rządy „wybranych”, to monarcha jako głowa Kościoła byłby nie do przyjęcia. Z drugiej strony, jeśli monarcha jest ustanowiony przez Boga jako zwierzchnik Kościoła, to lokalne parafie samodzielnie ustalające doktrynę byłyby równie nie do przyjęcia.

W dziedzinie filozofii politycznej Hooker jest najbardziej znany z przedstawienia prawa i początków rządu w Księdze Pierwszej dzieła. Czerpiąc silnie z myśli prawnej Tomasza z Akwinu, Hooker wyróżnia siedem form prawa:

- prawo wieczne („to, co Bóg odwiecznie postanowił przestrzegać we wszystkich swoich dziełach”),

- prawo niebieskie (prawo Boże dla aniołów),

- prawo natury (ta część prawa wiecznego, która rządzi bytami naturalnymi),

- prawo rozumu (nakazy Prawego Rozumu regulujące ludzkie postępowanie),

- ludzkie prawo pozytywne (przepisy ustanowione przez ludzi dla uporządkowania społeczeństwa),

- prawo Boże (normy ustanowione przez Boga, możliwe do poznania jedynie dzięki szczególnemu objawieniu),

- prawo kościelne (zasady rządzące Kościołem).

Niczym Arystoteles, którego często cytuje, Hooker uważa, że ludzie z natury skłaniają się do życia w społeczeństwie. Twierdzi, że rządy opierają się zarówno na tym naturalnym instynkcie społecznym, jak i na wyraźnej lub domniemanej zgodzie rządzonych.

„O prawach ustroju kościelnego" zapisało się w historii nie tylko jako monumentalne dzieło myśli anglikańskiej, lecz także jako wpływowe na rozwój teologii, teorii politycznej i angielskiej prozy.

Doktryna anglikanizmu:

· Źródłem objawienia i najwyższym autorytetem jest Biblia, interpretowana w oparciu o Tradycję, w świetle danego człowiekowi przez Stwórcę rozumu. Uznano dogmaty czterech pierwszych soborów ekumenicznych. Tradycyjne stanowisko konfesyjne wyraża 39 artykułów.

· Uznano, że Jezus Chrystus jest obecny w Eucharystii w sposób symboliczny (tzw. memorializm).

· Uznano zasadę usprawiedliwienia przez wiarę oraz wyboru człowieka przez Boga, kładąc nacisk na pracę człowieka nad sobą, wolną wolę i łaskę Bożą.

· Odrzucono zwierzchnictwo jurysdykcyjne papieża (obecnie około 100 wspólnot uznaje zwierzchnictwo papieża jako głowy Kościoła).

· Zachowano hierarchiczny (episkopalny) ustrój Kościoła z nienaruszoną sukcesją apostolską. Wyznaczanie biskupów jest przywilejem króla (faktycznie sprawowanym przez premiera).

· Udzielanie sakramentów, kaznodziejstwo i odprawianie nabożeństw zastrzeżono dla duchownych wyświęcanych przez biskupów.

· Odrzucono celibat i kult obrazów.

· Zlikwidowano klasztory. W czasach współczesnych nastąpił powrót do organizowania anglikańskich wspólnot zakonnych.

Doktrynę anglikańską cechuje pewien eklektyzm, czerpiący z katolicyzmu rzymskiego i protestantyzmu. Zdaniem biskupa kościoła episkopalnego Pierre Whalona:

"Anglikanizm jest podstawowym sposobem bycia chrześcijaninem, a nie ideologią. Stara się dać wierzącym konieczne minimum, którego potrzebuje każdy, aby podążać za Chrystusem. Nie rościmy sobie pretensji do posiadania pełni wiary, której nikt inny nie posiada. Mogę delektować się całym chrześcijaństwem: reformowanym, prawosławnym i rzymskim, będąc w swoim Kościele. Co jednak najważniejsze, mogę „z bojaźnią i drżeniem zabiegać o moje zbawienie”, jak pisze Paweł w Liście do Filipian (por. Flp 2,12)."

Literatura:

1. P. Bays, This Anglican Church of Ours, 2012, 20-25.

2. H. M. Campbell (ed.), The Ascent of the West: From Prehistory Through the Renaissance, 2011, 110-112.

3. Office, Anglican Communion. "Anglican Communion: Doctrine". Anglican Communion Website. Retrieved 17 January 2018.

4. T. J. Zieliński, Państwowy Kościół Anglii. Studium prawa wyznaniowego, 2016, 13.

5. G. R. Elton, The Tudor Constitution: Documents and Commentary, 1982, 344.

6. W. J. Torrance Kirby, Richard Hooker's Doctrine of the Royal Supremacy, 1990, 31.